هاوژین حسین مجید
پرۆسەی دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی عێراق لە دوای كۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی یەكەم، یەكێكە لە گرنگترین وێستگە مێژووییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لەو سەردەمەدا، شكستی ئیمپراتۆریی عوسمانی و ملمڵانێی زلهێزەكان، بە تایبەتی بەریتانیا، بۆ دیاریكردنی سنوور و دەسەڵاتی سیاسیی ناوچەكە، گۆڕانكارییەكی گەورەیان لە نەخشەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروست كرد.
عێراق وەك دەوڵەتێكی نوێ لە ژێر كاریگەریی سیاسەتی بەریتانیا و بەرژەوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكاندا دامەزرا. لەو پرۆسەیەدا، پرسی مافە نەتەوەیی و سیاسییەكانی كورد، بەتایبەتی لە ناوچەكانی ویلایەتی مووسڵ، بووە یەكێك لە كێشە سەرەكییەكانی سەردەمەكە. بڕیارەكانی ئەو قۆناغە كاریگەرییان لەسەر پەیوەندیی نێوان حكومەتی عێراق و كوردەكان دانا و بوونە هۆی دروستبوونی ملمڵانێ و بزووتنەوە سیاسی و چەكدارییەكان.
یەكەم: كۆنگرەی قاهیرە و دامەزراندنی پاشایەتیی عێراق :
لە ئاداری ساڵی ١٩٢١دا، بەریتانیا كۆنگرەی قاهیرەی بەست بۆ ڕێكخستنی سیاسەتی خۆی لە ناوچەكانی ژێر كاریگەریی خۆیدا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. یەكێك لە ئەنجامەكانی كۆنگرەكە، پشتیوانی لە دامەزراندنی پاشایەتیی عێراق و دانانی ئەمیر فەیسەڵی كوڕی شەریف حوسێنی مەككە وەك پاشای ئەو دەوڵەتە بوو.
فەیسەڵ لە ٢٣ـی ئابی ١٩٢١دا لە بەغدا وەك پاشای عێراق تاجگوزاری بۆ كرا. بەو شێوەیە، پاشایەتیی عێراق لە ژێر كاریگەریی بەریتانیا دامەزرا، هەرچەندە دەسەڵاتی ناوخۆیی و دامەزراوە حكومییەكانی خۆی هەبوو.
یەكێك لە كێشە گرنگەكانی ئەو قۆناغە، چارەنووسی ناوچە كوردنشینەكان و داهاتووی ویلایەتی مووسڵ بوو. ئەم ناوچەیە لە ڕووی دانیشتووان، جوگرافیا، بەرژەوەندییە ئابوورییەكان و شوێنی ستراتیژییەوە گرنگییەكی تایبەتی هەبوو. بەریتانیا و توركیا هەردووكیان لەسەر چارەنووسی ئەم ناوچەیە ناكۆك بوون، لە كاتێكدا داخوازییەكانی كورد بۆ دیاریكردنی داهاتووی سیاسیی خۆیان بە تەواوی نەبوونە بنەمای بڕیارە نێودەوڵەتییەكان.
دووەم: پەیمانی سیڤەر و پەیمانی لۆزان :
پەیمانی سیڤەر لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠دا لەنێوان دەوڵەتانی هاوپەیمان و حكومەتی عوسمانیدا واژۆ كرا. ماددەكانی ٦٢، ٦٣ و ٦٤ی ئەم پەیمانە باس لە ئامادەكردنی پلانێك بۆ خۆبەڕێوەبردنی ناوچە كوردنشینەكان و ڕێكارێكی مەرجدار بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی دەكرد. بە پێی ماددەی ٦٤، ئەگەر مەرجە دیاریكراوەكان جێبەجێ بكران و كۆمەڵەی گەلان پێشنیاری سەربەخۆیی بكات، توركیا دەبوو ماف و دەسەڵاتی خۆی بەسەر ئەو ناوچانەدا واز لێ بهێنێت.
بەڵام پەیمانی سیڤەر جێبەجێ نەكرا و لە ئەنجامی گۆڕانكارییە سیاسی و سەربازییەكانی توركیا و دانیشتنەوەی دیپلۆماسییەكاندا، پەیمانی لۆزان لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣ واژۆ كرا. پەیمانی لۆزان هیچ ڕێكارێكی هاوشێوەی ماددەكانی سیڤەری بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی كوردی لەخۆ نەدەگرت. ئەمەش هیوای بەشێك لە كوردەكان بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لە چوارچێوەی ڕێككەوتنە نێودەوڵەتییەكاندا لاواز كرد.
لەبەر ئەوە، باشترە ئەم گۆڕانكارییە وەك نەبوونی بەڵێنی جێبەجێكراوی سەربەخۆیی كورد لە پەیمانی كۆتایی لۆزاندا لێك بدرێتەوە، نەك وەك هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتێكی كوردی كە پێشتر دامەزرابێت.
سێیەم: كێشەی مووسڵ و بڕیاری كۆمەڵەی گەلان :
دوای واژۆكردنی پەیمانی لۆزان، ناكۆكیی نێوان بەریتانیا و توركیا لەسەر ویلایەتی مووسڵ بەردەوام بوو. بەپێی ماددەی ٣ی پەیمانی لۆزان، دیاریكردنی سنووری نێوان توركیا و عێراق دەبوو لە ڕێگەی ڕێككەوتن لەنێوان بەریتانیا و توركیاوە چارەسەر بكرێت؛ ئەگەر ڕێككەوتنێك بەدەست نەهاتایە، كێشەكە دەبووە بابەتی ئەنجوومەنی كۆمەڵەی گەلان.
لە ساڵانی ١٩٢٤ و ١٩٢٥دا، كۆمەڵەی گەلان لێكۆڵینەوەی لە كێشەكە كرد. لیژنەی لێكۆڵینەوە سەردانی ناوچەكەی كرد و ڕاپۆرتی خۆی پێشكەش كرد. لە كۆتاییدا، لە ١٦ی كانوونی یەكەمی ١٩٢٥دا، ئەنجوومەنی كۆمەڵەی گەلان بڕیاری بە مانەوەی ویلایەتی مووسڵ لە چوارچێوەی عێراقدا دا، لەگەڵ بەردەوامبوونی مەرجی مانەوەی عێراق لە ژێر قیمومەتی بەریتانیا بۆ ماوەی دیاریكراو و گرنگیدان بە مافە كەلتوورییەكانی كورد.
بەڵام ئەم بڕیارە بە مانای ئەوە نەبوو كە كوردەكان لە ڕێگەی ڕاپرسییەكی ئازادەوە بڕیاری كۆتاییان لەسەر سەربەخۆیی خۆیان دابێت. لە ڕاستیدا، چارەنووسی ناوچەكە لە چوارچێوەی ناكۆكیی نێوان دەوڵەتەكان و بڕیارەكانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكاندا دیاری كرا.
چوارەم: ڕاپەڕین و بزووتنەوەكانی كورد :
لە دوای جەنگی جیهانیی یەكەم، كوردەكان لە چەندین ناوچەدا بۆ پاراستنی مافە سیاسی و نەتەوەییەكانیان خەباتیان كرد. هۆكارەكانی ئەم بزووتنەوانە تەنها داخوازیی سەربەخۆیی نەبوون، بەڵكو لە هەندێك قۆناغدا داوای خۆبەڕێوەبردن، ڕێزگرتن لە ناسنامەی كوردی و ڕەتكردنەوەی دەسەڵاتی سەپێنراویش لەخۆ دەگرت.
١. ڕاپەڕینی شێخ مەحموودی حەفید (١٩١٩–١٩٢٣) :
شێخ مەحموودی حەفید یەكێك بوو لە ڕابەرە كوردە دیارەكانی سەرەتای سەدەی بیستەم. لە ساڵی ١٩١٩دا لە سلێمانی دژی دەسەڵاتی بەریتانیا ڕاپەڕی و داوای دەسەڵاتی سیاسیی كوردی كرد. ئەم بزووتنەوەیە لەگەڵ هێرش و وەڵامی سەربازیی بەریتانیا ڕووبەڕوو بووەوە و لەو قۆناغەدا سەركەوتوو نەبوو.
شێخ مەحموود دواتر گەڕایەوە و لە سەرەتای دەیەی ١٩٢٠دا هەوڵی دامەزراندنی حكومەتێكی كوردی لە سلێمانی دا. لە ساڵی ١٩٢٢دا خۆی وەك پاشای كوردستان ناساند. بەڵام دەسەڵاتی ئەو حكومەتە بەهۆی ناكۆكییە سیاسی و سەربازییەكان و هێرشەكانی بەریتانیاوە لاواز بوو و لە ساڵانی ١٩٢٣–١٩٢٤دا كۆتایی بە دەسەڵاتەكەی هات.
لەو ڕووداوانەدا، هێزە بارزانییەكانیش بە ڕابەرایەتیی شێخ ئەحمەدی بارزانی بەشدارییان لە هەوڵی یارمەتیدانی شێخ مەحمووددا كرد. مەلا مستەفا بارزانی لەو كاتەدا هێشتا گەنج بوو و دواتر بووە یەكێك لە ڕابەرە سەرەكییەكانی بزووتنەوەی كوردی.
٢. بزووتنەوەكانی بارزان (١٩٣١–١٩٣٢ و ١٩٤٣–١٩٤٥) :
ناوچەی بارزان لە دەیەكانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠دا بووە ناوەندێكی گرنگی ملمڵانێی نێوان هێزە بارزانییەكان و حكومەتی عێراق. لە ساڵانی ١٩٣١–١٩٣٢دا، شێخ ئەحمەدی بارزانی ڕابەرایەتیی بزووتنەوەیەكی چەكداریی كرد كە پەیوەندیی بە ناكۆكی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی عێراق و هەوڵەكانی حكومەت بۆ كۆنترۆڵكردنی ناوچەكەوە هەبوو.
لەو شەڕانەدا، هێزەكانی حكومەتی عێراق و هێزی ئاسمانیی بەریتانیا بەشدارییان لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكاندا كرد. بەریتانیا لەو قۆناغەدا كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر سوپا و سیاسەتی سەربازیی عێراق هەبوو. بۆ باسكردنی بۆمبارانەكان، دەبێت شوێن، بەروار و ڕۆڵی هەر هێزێك بە سەرچاوەی تایبەت پشتڕاست بكرێتەوە.
لە ساڵانی ١٩٤٣–١٩٤٥دا، بزووتنەوەی بارزان بە ڕابەرایەتیی مەلا مستەفا بارزانی دووبارە بەهێز بووەوە. ناكۆكییەكان لەگەڵ حكومەتی عێراق گەیشتنە ئاستی شەڕی چەكداری و هێرشە سەربازییەكان. لە پاییزی ١٩٤٥دا، بارزانی و بەشێك لە هێز و خێزانەكانیان ناچار بوون ناوچەكە بەجێبهێڵن و بەرەو ڕۆژهەڵاتی كوردستان، لە ناوچەكانی شنۆ و مەهاباد و دەوروبەریدا، پاشەكشە بكەن.
ئەم ڕووداوانە نیشان دەدەن كە ناكۆكیی نێوان دەسەڵاتدارانی عێراق و بزووتنەوە كوردییەكان لە سەردەمی پاشایەتیدا بەردەوام بوو و كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر پەیوەندیی نێوان هەردوو لا دانا.
ئەنجام :
دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق لە دوای جەنگی جیهانیی یەكەم و دیاریكردنی سنوورەكانی، پرۆسەیەكی ئاڵۆز بوو كە بەرژەوەندییەكانی بەریتانیا، توركیا و دەوڵەتانی دیكەی تێدا كاریگەرییان هەبوو. پرسی چارەنووسی ویلایەتی مووسڵ و مافە سیاسی و كەلتوورییەكانی كوردیش بەشێكی سەرەكیی ئەو پرۆسەیە بوو.
پەیمانی سیڤەر هیوایەكی مەرجداری بۆ خۆبەڕێوەبردن و سەربەخۆیی كوردی دروست كرد، بەڵام پەیمانی لۆزان ئەو ڕێكارانەی نەهێشتەوە. دواتر، بڕیاری كۆمەڵەی گەلان لەسەر كێشەی مووسڵ بووە هۆی مانەوەی ناوچەكە لە چوارچێوەی عێراقدا.
ڕاپەڕین و بزووتنەوەكانی شێخ مەحموودی حەفید و شێخ ئەحمەدی بارزانی و مەلا مستەفا بارزانی بەشێكن لە مێژووی خەباتی كورد بۆ دەستەبەركردنی مافە سیاسی و نەتەوەییەكان. لێكۆڵینەوە لەم ڕووداوانە پێویستی بە سەرچاوەی مێژوویی جۆراوجۆر هەیە، بۆ ئەوەی جیاوازیی نێوان بەڵگە، لێكدانەوە و بۆچوونی سیاسی بە ڕوونی بپارێزرێت.
سەرچاوەكان :
- بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد (بەرگی یەكەم: ١٩٣١–١٩٥٨). مەسعود بارزانی .
- كورد، تورك و عەرەب: سەرهەڵدان و گەشەكردنی كێشەی مووسڵ (١٩١٩–١٩٢٥) ئیدمۆندز، سیسیل جەی. (٢٠٠٤). (وەرگێڕانی: حامید گەوهەری). هەولێر: ئاراس. (كۆپیی ڕەسەن بە ئینگلیزی، ١٩٥٧ بڵاوكراوەتەوە).
- كەمال مەزههر. (٢٠٠٥).

































































