هیوا ساعدی
ئەنفالی بادینان، كە وەك دوایین قۆناغی داڕێژراوی شاڵاوە جینۆسایدكارییەكانی ڕژێمی بەعس لە هاوینی ساڵی ١٩٨٨ ئەنجامدرا، تەنها كردەوەیەكی سەربازی ڕووت یان دەرئەنجامێكی ناوچەیی جەنگ نەبوو، بەڵكو تاوانێكی ڕێكخراوی دەوڵەتی داگیركەر بوو كە بە هەڵگرتنی فەلسەفەیەكی شوێنەوار سڕینەوە ئامانجی لەناوبردنی تەواوەتی مرۆڤ، پێكهاتەی كۆمەڵایەتی، ڕەهەندی كەلتوری و ژینگەی نیشتمانیی ئەو ناوچەیە بوو. لە كاتێكدا جەنگی ئێرانی-عێراق بەرەو كۆتایی دەچوو و بەعس هەستی بە ئاسایشێكی ڕێژەیی دەكرد لە سەر سنوورە نێودەوڵەتییەكان، دەروازە چیاییەكانی بادینان كەوتنە بەر شاڵاوێكی كتوپڕ، وێرانكەر و فرەڕەهەند كە تەنها كەمتر لە دوو هەفتەی خایاند، بەڵام قووڵایی ك كارەساتەكە برینێكی مێژوویی و دەروونی بێوێنەی بۆ سەدان ساڵ لە یادەوەری بەكۆمەڵی گەلەكەماندا بەجێهێشت. ئەم بەشەی ئەنفال تایبەتمەندییەكی هێندە ترسناكی هەبوو؛ چونكە ڕژێمی داگیركەر سەرجەم هێزە سەربازی، ئاسمانی و مووشەكییەكانی خۆی، لەگەڵ بەكارهێنانی بەرفراوانی چەكی كیمیایی قەدەغەكراو (لەنێویاندا گازی سارین و تابون)، ڕووبەڕووی دانیشتوانێكی سڤیلی بێپەنا كردەوە كە جگە لە هەڵدێران و ئەشكەوتەكان هیچ پەناگەیەكی دیكەیان بۆ پاراستنی جەستەیان نەبوو.
زیانی كۆمەڵایەتی، ژینگەیی و مرۆیی ئەم شاڵاوە تەنها لە ژمارەی شەهیدان، ونبووان و ئەنفالكراواندا كورتبوونەوە، بەڵكو لە سڕینەوەی سادەترین بنەماكانی ژیان و ژێرخانی ئابووریدا ڕەنگیدایەوە. گوندەكانی بادینان، كە بۆ سەدان ساڵ ناوەندی زێڕینی كلتور، ڕەسنایەتی، بەرهەمهێنانی ڕەسن و هاوكاری كۆمەڵایەتی بوون، بە تەواوی ڕووخێنران و كانیاو، درەخت و كێڵگە كشتوكاڵییەكان بە مەبەست ژەهراوی یان سووتێنران، بە ئامانجی ئەوەی ناوچەكە بۆ هەتاهەتایە لە توانای دەستكەوتنی بژێوی و ژیان بەتاڵ بێتەوە. هەزاران خێزان لەناو ترسی خنكاندندا ئاوارەی سنوورەكانی توركیا بوون یان لەلایەن سوپاوە دەستبەسەركران و ڕەوانەی كەمپە زۆرەملێكان وەك بەحركە و نزاركێ كران، كە تێیدا لەژێر سەخترین مەرجی نامرۆڤانەدا ڕاگیران. ئەم پرۆسەیە هۆكارێك بوو بۆ تێكدانی بنەڕەتی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و ئابووری ناوچەكە و سەپاندنی هەژموونی دەسەڵاتی داگیركەر لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوەی یەكەی خێزان و دابڕاندنی مرۆڤ لە خاكەكەی.
لە ڕووی سایكۆلۆژی و دەروونناسیی كۆمەڵایەتییەوە، ئامانجی شاراوی دەسەڵاتی داگیركەر تەنها سڕینەوەی جەستەیی بەكۆمەڵ نەبوو، بەڵكو تێكشكاندنی دەروونیی مرۆڤی كورد، لێسەندنی كەرامەتی نەتەوەیی و دروستكردنی كۆمەڵگەیەكی بێئیرادە، دابڕاو و ترساو بوو. بەكارهێنانی ئامرازەكانی وەك چەكی كیمیایی وەك چەكێكی دەروونی لە تەنیشت چەكی جەستەیی، دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و موڵك و ڕاگواستنی زۆرەملێ، هۆكاربوون بۆ دروستبوونی تڕومایەكی قووڵی گواستراوە لەسەر ئاستی تاك و كۆمەڵگا كە تێیدا تڕوما دەپەڕێتەوە بۆ نەوەكانی دواتریش. ئەم تڕومایە لە شێوەی ترسی بەردەوام، هەستی بێپەنایی، تێكچوونی بارودۆخی دڵەڕاوكێی مێژوویی و هەستی لەدەستدانی سادەترین سەرچاوەی ئاسایش ڕەنگیدایەوە. دەسەڵاتی داگیركەر لە ڕێگەی ئەم تاوانە هۆشداركەرەوە، هەوڵیدا ترس بكاتە ئامرازێكی بنەڕەتی بۆ بەڕێوەبردن، كۆنترۆڵكردنی توندوتیژانە و داپڵۆسینی هەر جۆرە بیركردنەوەیەكی ئازادانە، سەربەخۆ یان بەرگرییانەی نەتەوەیی.
عەقڵییەتی داگیركاری لە ئەنفالی بادیناندا، پشتی بە ستراتیژێكی گشتگیر دەبەست كە تێیدا تەنها ڕووبەرێك لە خاك ناكرێتە ئامانج، بەڵكو تەواوی ئەو مێژوو، بیرەوەری و هێمایانە دەكرێنە ئامانج كە ناسنامەی گەلێكی لەسەر بنیات نراوە. كاتێك ناوچەیەك لە مرۆڤە ڕەسەنەكانی بەتاڵ دەكرێتەوە و دەكرێتە ناوچەی قەدەغەكراو، پرۆسەی سڕینەوەی ناسنامە دەگاتە ئەوپەڕی خۆی، چونكە بەبێ ئامادەیی مرۆڤ لەسەر زێدی خۆی، مێژوو ڕووبەڕووی مەترسی لەبیرچوونەوە یان شێواندن دەبێتەوە. داگیركەر هەوڵیدا بە دروستكردنی بۆشایی جۆگرافی و كلتوری، كۆتایی بە هەبوونی نەتەوەیی بهێنێت و پەیوەندی مێژوویی مرۆیی كورد لەگەڵ جۆگرافیای بادیناندا بۆ هەمیشە بپچڕێنێت.
لە ڕوانگەی ئایندە و بەرپرسیارێتی نەتەوەییەوە، یادكردنەوەی ئەنفالی بادینان تەنها دووبارەكردنەوەی خەم لە ناوەڕۆكێكی ئەدەبیدا یان گێڕانەوەی كەسەر نییە، بەڵكو وەبیرهێنانەوەی ئەركێكی مێژوویی، ئەخلاقی، یاسایی و سایكۆلۆژییە بۆ ساڕێژكردنی برینە بەكۆمەڵەكان، پاراستنی بەڵگەنامەكان و داواكردنی دادپەروەری لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. تاوانی ئەنفال دەبێت بەردەوام وەك وانەیەكی زیندوو لە یادەوەری بەكۆمەڵدا بپارێزرێت تا ڕێگە لە دووبارەبوونەوەی هەر شێوازێكی دیكەی سەركوتكاری، ئینكاركردنی ناسنامە و دەستدرێژی بۆ سەر كەرامەت بەكاربهێنرێت. زیندواندنی ڕاستییەكان، شیكاری قووڵی ڕەهەندە سایكۆلۆژی و سیستەمییەكانی داگیركاری لە ناوەندە ئاكادیمییەكاندا، و بەردەوامبوون لەسەر ناساندنی نێودەوڵەتیی ئەم جینۆسایدە، هۆكارێكی سەرەكییە بۆ بەرگریكردن لە مافە ڕەواكان، وەستاندنەوە لە بەرامبەر سڕینەوەی كەلتوری، و دروستكردنی بنەمایەكی بەهێز بۆ ئایەندەیەكی سەقامگیرو ئازاد.
