سیلاڤ حمید اسعد
قوتابی زانکۆی سۆران- بەشی مێژوو کلتوریەکان
شێخ مەحموودی حەفید، کە لە نێوان ساڵانی ١٨٨١ تا ١٩٥٦ ژیاوە، یەکێکە لە دیارترین و کاریگەرترین کەسایەتییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی مێژووی هاوچەرخی کوردستان و عێراق. وەک سەرکردەیەکی ئایینی و خێڵەکی، ڕۆڵێکی چەقپەڕی بینی لە قۆناغی گوازراوەی دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دروستبوونی دەوڵەتی نوێی عێراقدا. لە ڕوانگەی سەرچاوە مێژووییەکانەوە، لەوانەش یاداشتەکانی میجرسۆن و ڕاپۆرتە فەرمییەکانی ئیدارەی بەریتانیا، کتێبەکەی محەمەد ئەمین زەکی بەگ لەسەر مێژووی کورد و کوردستان، و هەروەها لێکۆڵینەوەکانی سسیل جەی ئێدمۆندز، ژیانی شێخ مەحموود پڕ بووە لە هەوراز و نشێوی سیاسی و سەربازی کە قۆناغ بە قۆناغ گەشەی سەندووە.
بنەماڵەی شێخ مەحموود لە شاری سلێمانی خاوەن پێگەیەکی ئایینی، ڕۆحی و ئابووریی زۆر بەرز بوون و وەک ڕێبەرانی تەریقەتی قادری کاریگەرییەکی قوڵیان بەسەر هەزاران مرید و خێڵەکانی ناوچەکەوە هەبوو. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، بەهۆی هەڵوێستی توندی باوکی، شێخ سەعید، دژی سیاسەت و دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی، ناوبراو لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستگیر کرا و پاششێوێنرا بۆ موسڵ و لەوێ شەهید کرا. ئەم ڕووداوە مێژووییە شێخ مەحموودی کردە سەرۆکی بنەماڵەکە و ڕێبەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ناوچەکە لە تەمەنێکی گەنجیدا، و وای لێکرد لە هەمان سەرەتاوە لەگەڵ ستەم و هەژموونی بیگانەدا بکەوێتە ململانێوە.
دوای شکستی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی جیهانی یەکەم و هاتنی هێزەکانی بەریتانیا بۆ ناوچەکانی باشووری کوردستان وەک کەرکووک و سلێمانی، بەریتانییەکان پێویستییان بە کەسایەتییەکی جێی متمانەی ناوچەکە هەبوو بۆ بەڕێوەبردنی ئیدارەی سلێمانی و ڕاگرتنی هاوسەنگی. لە تشرینی دووەمی ١٩١٨، شێخ مەحموود لەلایەن ئارنۆڵد ویڵسنەوە وەک حاکمداری کوردستان ناسێنرا. بەڵام ئامانجی سەرەکیی شێخ مەحموود دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بوو، لە کاتێکدا سیاسەتی بەریتانیا تەنیا بەکارهێنانی شێخ بوو وەک کەرستەیەک بۆ سەقامگیرکردنی ناوچەکە بەرامبەر تورکیا و پاراستنی ڕێگاکانی بەرژەوەندییان لە عێراقدا. کاتێک شێخ مەحموود هەستی بەوە کرد بەریتانییەکان دەیانەوێت دەسەڵاتەکانی بەرتەسک بکەنەوە، لە ئایاری ١٩١٩دا یەکەمین شۆڕشی دژی بەریتانیا ڕاگەیاند. لە نەبەردی دەربەندی بەزیان لە حوزەیرانی هەمان ساڵدا، هێزەکانی شێخ مەحموود تووشی شکان هاتن، خۆیشی بریندار و دەستگیر کرا و لە دادگایەکی سەربازیدا سزای لەسێدارەدانی بۆ دەرچوو، هەرچەندە دواتر سزاکەی گۆڕدرا بۆ دوورخستنەوە بۆ دوورگەی ئەندامان لە هیندستان.
پاش دوورخستنەوەی شێخ مەحموود، بارودۆخی سلێمانی و ناوچەکە ڕووی لە پشێوی و ئاڵۆزییەکی گەورە کرد و هێزەکانی تورکیا ناسراو بە کەمالییەکان هەوڵیان دەدا ناوچەکە بخەنەوە ژێر ڕکێفی خۆیانەوە. بەریتانییەکان ناچار بوون بۆ هێورکردنەوەی دۆخەکە و ڕێگریکردن لە پێشڕەویی تورکەکان، لە ئەیلوولی ١٩٢٢دا شێخ مەحموود بگەڕێننەوە سلێمانی. ڕاستەوخۆ دوای گەڕانەوەی، شێخ مەحموود لە تشرینی دووەمی ١٩٢٢دا خۆی وەک پاشای کوردستان ڕاگەیاند و کابینەی وەزیرانی پێکهێنا، ڕۆژنامەی بانگی کوردستان وەک زمانی حاڵی حکومەت دەرکرد و ئاڵای کوردستانی بەرزکردەوە. ئەم هەنگاوە ناکۆکییە قووڵەکانی نێوان ئیدارەی بەریتانیا و خولیاکانی شێخ مەحموودی بۆ سەربەخۆیی تەواو زیاتر کرد. شێخ ئامادە نەبوو بێتە ژێر باری فەرمانڕەوایی بێ ئەملاو ئەولای بەغداوە، لە بەرامبەریشدا هێزی ئاسمانی بەریتانیا لە ساڵانی ١٩٢٣ و ١٩٢٤دا چەندین جار شاری سلێمانییان بۆردومان کرد، کە بووە هۆی چۆڵبوونی شارەکە و کشاندنەوەی شێخ مەحموود و هێزەکەی بۆ ناوچە شاخاوییە سەختەکان.
لە ساڵی ١٩٣٠دا، کاتێک پەیماننامەی نوێی نێوان بەریتانیا و عێراق ئیمزا کرا بێ ئەوەی هیچ مافێکی ڕاستەقینە بۆ کورد دەستنیشان بکات، ناڕەزایەتییەکی گەورە و خوێناوی لە سلێمانی هەستا، کە بە ڕووداوی شەرعی شەشی ئەیلوول ناسراوە. شێخ مەحموود جارێکی تر دەستی بە خەباتی چەکداری کردەوە و هێزەکانی حکومەتی عێراق و بەریتانیای خستە ژێر گوشارەوە. بەڵام بەهۆی نابەرامبەرییەکی زەقی هێزی سەربازی و بەکارهێنانی بەفراوانی فڕۆکەی جەنگی و بۆردومانی چڕ لەلایەن بەریتانیاوە، شێخ مەحموود لە ئایاری ١٩٣١دا ناچار بوو کۆتایی بەو قۆناغە بهێنێت و خۆی ڕادەست بکات.
لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا، شێخ مەحموود تا ماوەیەک لەژێر چاودێریی توندی ئاسایشدا لە ناوچەکانی باشووری عێراق وەک عەمارە و بەغدا ڕاگیرا، و دواتر ڕێگەی پێدرا لە گوندی داریەکەلی لە نێوان سلێمانی و چەمچەماڵ نیشتەجێ بێت.
لە نۆیەمی تشرینی یەکەمی ١٩٥٦دا، شێخ مەحموودی حەفید لە نەخۆشخانەی حەیدەری لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی بە بەشدارییەکی بەرفراوانی جەماوەری گواسترایەوە بۆ سلێمانی و لە مزگەوتی گەورەدا بەخاک سپێردرا. مێژوونووسان لە هەڵسەنگاندنی ئەم سەرکردەیەدا ئاماژە بەوە دەکەن کە هەرچەندە شێخ مەحموود لە ڕووی سیاسی و دیپلۆماسییەوە لە جیهانبینییەکی خێڵەکی و ئایینییەوە مامەڵەی لەگەڵ هاوکێشە نێودەوڵەتییە ئاڵۆزەکاندا دەکرد و کات و دۆخی مێژوویی هەمیشە لە بەرژەوەندی نەبوو، بەڵام وەک یەکەم پێشڕەوی ڕاستەقینە بۆ دامەزراندنی قەوارەیەکی کوردی و وەک هێمایەکی نەبەرد و خۆڕاگری لە یادەوەریی نەتەوەییدا بە زیندوویی ماوەتەوە.
سەرچاوەکان
کتێبی ( مێژووی کورد و کوردستان) ن.محمد امین زکی بەگ
