ڕاپۆرت-ئادار عەبدولڵا
دیاردەی كەمبوونی هاوسەرگیری لەنێو كچانی خاوەن كار یەكێكە لە بابەتە كۆمەڵایەتییەكانی ئەم سەردەمە، كچانیش لە ڕاپۆرتێكی زاری كرمانجی، ئەمە بۆ چەند هۆكارێك دەگەڕێنەوە، بەتایبەتیش درێژەدان بە خوێندن، هەروەها كە ئافرەت بووە خاوەنی كاری خۆی كەمتر بیر لەوە ئەكاتەوە كە پڕوسەی هاوسەرگیری ئەنجام بدات.
شەكیلا محەمەد، كچێكی خاوەن كار لە سنووری شاری سۆران، بە زاری كرمانجی گووت: ” دیاردەی كەمبوونی هاوسەرگیری لەنێو كچانی خاوەن كار یەكێكە لە بابەتە كۆمەڵایەتییە گرنگەكان كە لەگەڵ گۆڕانی ژیانی كۆمەڵگە و زیادبوونی بەشداریی ژنان لە بازاڕی كاردا پەیوەندی هەیە، بۆ نموونە كۆمەلێك هۆكار هەن بۆ كەمبوونی هاوسەرگیری، لەوانە سەربەخۆیی دارایی، كچانی خاوەن كار توانای دابینكردنی پێداویستییەكانی خۆیان زیاترە و لەوانەیە لە هەڵبژاردنی هاوسەردا وردتر لە بابەتەكە بروانن و ببێتە هۆی قەلەقی و دودڵی لەم بابەتە، هەروەها خوێندن و پەرەپێدانی خۆیان، هەندێك كچ سەرەتا گرینگی بە خوێندن و پیشە و گەشەكردنی كەسی دەدەن، لایەنێكی دیكە ترسی لەدەستدانی سەربەخۆیی، هەندێك كچ نیگەرانن كە هاوسەرگیری كاریگەری لەسەر كار و ئازادیی و پیشە كەیان و كەسییان هەبێت و گۆڕانی بیركردنەوەی كۆمەڵایەتی كە ئەمەش دەبێتە هۆی ترس و سترێس و دلەراوكی بۆ ئەم پرۆسەیە ، هەروەها نەبوونی هاوسەری گونجاو لەوانەیە كچانی خاوەن كار كەسی گونجاو نەدۆزنەوە كە ڕێزیان لە كار، ئامانج و سەربەخۆیییان بگرێت ئەمەش دەبێتە هۆی درەنگ بریار دان لە پرۆسەی هاسەر گیری”.
دەشڵێت: ” ئافرەتان كەسێكیان دەوێت كە هاوكار و هاوڕێ و هاوسەری بێت و وەك چیا پاڵپشتی بێت هەروەها ئەیەوێت لە كارەكانیدا پاڵپشتی بكات، بۆ زیاتر متمانە بە خۆبوون و هەست كردن بە بەهێزی چونكە هێز و بازووی ژن لەم خاڵانەدان بە پشتگیری هاوسەرەكانیان، كاتێك هاوسەران لە كار و بەرپرسیارییەكاندا پاڵپشتی یەكتر دەكەن، ژیان دەبێتە لانكەی ئارامی، سەركەوتنی هەر خێزانێك لەسەر بنەمای تێگەیشتن و دابەشكردنی دادپەروەرانەی ئەركەكان بنیات دەنرێت، نەك قورسایی خستنە سەر تەنها یەك لایەن، هاوسەری نموونەیی ئەو كەسەیە كە شانبەشانی هاوبەشی ژیانی دەوەستێت و ڕێز لە خەون و ئامانجەكانی دەگرێن”.
ئاماژەی بەوەشدا؛ “هاوسەرگیری قۆناغێكی گرینگی ژیانە، نەك پێشبڕكێ یان ئامانجێكی فەرزكراو با ڕێگە بدەین كچان بە ئیرادە و كاتی گونجاوی خۆیان بڕیار لە داهاتوویان بدەن. چونكە بەهای ڕاستەقینەی كچان بە بوون یان نەبوونی هاوسەرگیری پێوانە ناكرێت، بەڵكو بە توانا، كەسایەتی و دەستكەوتەكانیان لە كۆمەڵگەدا دەناسرێتەوە. و لابردنی فشارە نەریتییەكان لەسەر كچان، هەنگاوێكی گرنگە بۆ دروستكردنی كۆمەڵگایەكی تەندروست كە تێیدا هەمووان بە ئازادی بڕیار لە ژیانیان دەدەن.
سەودا ساڵح كچێكی دیكەی خاوەن كار سەبارەت بەم دیاردەیە دەڵێت: “بەشێك لە كچان لە سەرەتای تەمەنی كاركردندا سەرنجیان لەسەر سەركەوتنی پیشەیی، فێربوونی شارەزایی نوێ و بونیادنانی داهاتووی خۆیانە، و پێیان وایە هاوسەرگیری لەم قۆناغەدا دەبێتە ڕێگر لەبەردەم ئامانجەكانیان بۆیە زیاتر گرنگی بە كاری پیشەی خۆیان دەدەن هەوڵی پێشكەوتن دەدەن، تا بگەن بەو پێویستیانەی كە دەیانەوێ چونكە زۆر جار لەبەر هەبوونی پێداویستی زۆر كە لە ئێمەی كچدا هەیە، وا بیر دەكەینەوە كە لە داهاتوودا ئەو كەسەی هەڵیدەبژێرین هەمان خەرجی ناكات و پێداویستیەكانمان بە شێوەی پێویست دابین ناكات یان كەمتەرخەمی دەكات”.
ئەوەش دەخاتەڕوو: ” كاتێك كچێك خۆی كار دەكات، داهاتی سەربەخۆی هەیە و دەتوانێت بژێوی و پێداویستییەكانی دابین بكات، ئیدی هاوسەرگیری وەك پێویستییەكی ئابوری یان قەڵایەكی پاراستن نامێنێت، كە پێشتر لە كۆمەڵگەدا هەبوو بەڵكو كچان لە كۆتاییدا بۆ ئەوە هاوسورگیری دەكەن تاوەكو هاوڕێی ژیانیان بدۆزنەوە.
لای خۆیەوە كەلسوم گەزنەی توێژەری كۆمەڵایەتیی، بە زاری كرمانجی گووت: “دیاردەی كەم بوونی هاوسەرگیری لە نێوان كچانی خاوەن كار، بەپێی پێوەری كۆمەڵگە گۆڕانیان بەسەردا دێت، هەر كۆمەڵگایەك كۆمەڵێك پێوەر و بنەمای تایبەتی خۆی هەیە، هەر وەك ئەزانین پێكهێنانی خێزان پڕۆسەیەكی گرینگە بۆ ئەو كۆمەڵگایانەی نەریتی و ئاینینە، لەبەر ئەوەی خێزان بە گرنگترین دامەزراوەی یەكەی كۆمەڵایەتی هەر كۆمەڵگایەك دادەنرێت، بە هەبوونی خێزان گومەڵگاش پتەو ئەبێت.
جەختی لەسەر ئەوە كردەوە؛ ” هەرێمی كوردستان كۆمەڵێك بارودۆخی قورس و ناهەمواری بەخۆوە بینیووە چ لە ڕوانگەی سیاسیەوە یان لە ڕوانگەی كۆمەڵایەتی و ئابووریەوە یەكێك لە هۆكارەكانی تر زۆر كاریگەری هەبووە بە تایبەتی لەدوای ساڵی ٢٠١٤ بەدواوە، هەبوونی بابەتی تەكنەلۆژیا و زانیارییە كە ئەمە وایكرد ئەم پڕۆسەیە بەرەو كەم بوونەوە بچێت و كەمتر كچان و كوڕان بچنە ناو ئەم پڕۆسەیەوە، بە تایبەتی ئافرەتی خاوەن كار، چونكە وا باوە قسەی ناو گومەڵگەی كوردی خۆمان زۆر جار گوێمان لێ ئەبێت تۆ كچیت بۆ ئەخوێنی (داهاتووت، دەرئەنجامت، كارت، ژیانت، ئامانجت) هەر هاوسەرگیرییە، كەواتە ئافرەت هەر شتێك بێت هەر ئەبێ هاوسەرگیری بكات، بەڵام بابەتی ئەوەی ئافرەتان كەوتنە ناو پڕۆسەی خوێدنەوە و بوونە خاوەنی كاری خۆیان تا ڕادەیەك زۆر متمانە و سەربەخۆییەكی زۆر باشی دا بە ئافرەتان، بۆ ئەوەی زیاتر لەسەر پێی خۆیان ڕابوەستن كەمتر بچنە ناو پڕۆسەی هاوسەرگیری، لەبەر ئەوەی خێزانەكان زیاتر خەرجی كچەكانی خۆیان ئەكەن لە ماڵی باوان و لە ماڵی هاوسەرەكانیشیان كە عادەتەن دەوترێت نەفەقەی ئافرەت لەسەر پیاوە خانمان كەمتر كار دەكەن.
ئاماژەی بەوەشدا: ” لە ئێستادا هاوسەرگیری بەشی هەرە سەرەكی كە ئەنجام دەدرێت لە پێناو ئەوە بووە ئافرەت داهاتێكێ دەستكەوێت، بەڵام كە ئافرەت بووە خاوەنی كاری خۆی كەمتر بیر لەوە ئەكاتەوە كە پڕوسەی هاوسەرگیری ئەنجام بدات، لەبەر ئەوەی داهاتی خۆی هەیە خەرجی خۆی هەیە بۆیە هەمیشە ئەگەڕێ بەدوای كەسێك حەزوو خولیا و پێداویستی و ئارەزووەكانی دابین بكات، واتە هاوسەرگیری لە پێناو داهات و پەیداكردنی بژێوی ژیان و خەرجی پێداویستییەكانی خۆی ناكات، بەڵكو بەدوای تەواوكەری ژیان و هاوبەشی ژیانی خۆیا ئەگەڕێ بۆ ئەوەی لە ڕووانگەی سۆز و هەست و خۆشەویستی و خێزان گرنگی پێ بدرێت، واتە زیاتر بەدوای پاڵنەری مەعنەوی ئەگەڕێن ئەو ئافرەتانەی خاوەن كارن، وە لەبەر ئەوەی ئافرەتان لەسەر پێی خۆیان و توانای خۆیان ئەوەستن كەمتر پەنا بۆ ئەم پڕۆسەیە ئەبەن.
لە دواقسەكانیدا دەڵێت: ” ئافرەت تا خوێندن تەواو ئەكات و دەبێتە خاوەن كاری خۆی تەمەنەكەی ئەگاتە تەمەنێكی گونجاو لە تەمەنی هەرزەكاری نییە كە بیر لە پڕۆسەی هاوسەرگیری بكاتەوە گەیشتووتە سەرووی ٢٥ ساڵی كە تەمەنێكی قورسە و متمانەیان كەمە بتوانێ بڕیار بدات لەسەر پڕۆسەی هاوسەرگیری، بەپێی ئەوەی لەناو خەڵك و كۆمەڵگادان و توێژە جیاوازەكانی ناو كۆمەڵگان و تا ڕادەیەكی زۆر شارەزای كەسەكان بوون و سایكولۆژیا كەسەكان ئەخوێنەوە.
