ئامادەكردن : ئەژین غفار
هەبوونی چەندان زاراوە و شێوەزار و بنزار؛ وای كردووە زمانی كوردی لە ڕیزی زمانە زەنگینەكانی دونیا بێت. بەڵام بەشێكی بەرچاوی كۆمەڵگەی كوردی بە تایبەتی لە باشوری كوردستان ئاشنا نین بە زاراوە و شێوەزارەكانی دیكەی زمانی خۆیان. لە كاتێكدا، تاكی كورد هەیە شارەزایی لە چەندان زمانیتری بیانی هەیە وەك ئینگلیزی و عەرەبی و فارسی و هتد… كەچی لاری هەیە لە فێربوون و قسەكردن بە زاراوەیەكی زمانی كوردی خۆی. ئەم ڕاپۆرتەی زاری كرمانجی زاراوەكانی زمانی كوردی بۆ خوێنەران دەخاتەڕوو و تیشك دەخاتە سەر ئەم پرسە بە تایبەتی.
لەبارەی دەوڵەمەندی زمانی كوردی و ژمارەی زاراوەكان؛ ساكینە ئیحسان، شارەزای بواری زمانەوانی كوردی و دەرچووی بەشی زمانی كوردی بۆ زاری كرمانجی وتی: زمانی كوردی یەكێكە لە زمانە هەرە دەوڵەمەند و زەنگینانەی كە چەندین زاراوەی جیاجیا و شێوەئاخاوتن و زار و بنزاری هەیە. هەریەك لە زمانناسان؛ لە ڕوانگەیەكەوە پۆڵێنی زاراوە و شێوەزارەكانی زمانی كوردییان كردووە. بەڵام ئەتوانین بڵێین: پۆڵێنكردنی هەرە سەركەوتوو و زانستیانە پۆڵێنی زمانزانی كورد (فواد حەمە خورشید)ـە. زمانزانی ناوبراو زمانی كوردی بەسەر چوار زاراوەدا پۆڵێن كردووە كە هەریەكەیان بەسەر چەند شێوەزاراندا دابەش بوون. كۆمەڵەی یەكەم پێكدێت لە زاراوەی كورمانجی باكور، كە پێكدێت لە شێوەزارەكانی بارزانی،هەكاری،بۆتانی،شەمزینانی،بادینانی و شێوەزارەكانی ڕۆژئاوا .زاراوەی دووەم، بریتییە لە كورمانجی ناوەند كە پێكدێت لە شێوەزارەكانی سۆرانی، موكری، ئەردەڵانی، سلێمانی و گەرمیانی، . كورمانجی باشوور كە سێیەم پۆڵێنی زاراوە كوردییەكانە، بە لوڕی ناسراوە. ئاخێوەرانی یان بڵێین قسەكەرانی زیاتر بەسەر خانەقین لە باشوری كوردستان، قەسری شیرین، كرماشان و مەلایەر لە ئێران دابەشبوون. شێوەزارەكانی ئەم زاراوەیە بریتیین لە لوڕیی ڕەسەن، بەختیاری ، مامەسێنی، كۆهگیلویە، لەك و كەلهوور. چوارەمیین پۆڵێن، بریتییە لە زاراوەی گۆران. شێوەزارەكانی ئەم زاراوەیە بریتیین لە گۆرانی ڕەسەن، هەورامی، باجەلانی و زازا كە ئاخێوەرانی ئەم ناوچانەی كوردستان پێی دەئاخڤن. دەربارەی هۆكارەكانی نائاشنایی تاكی كورد بە زمانی خۆی، ساكینە ئیحسان دەڵێت: كورد؛ دابەشكراون بەسەر چوار پارچەدا لە ئاكامی كێشە و ململانێی سیاسی لە ناوچەكەدا، بەم هۆیەشەوە لەیەك دابڕانی هاوزمانانی لێكەوتوەتەوە. ئەمەش هۆكارێكە بۆ ئەوەی هاوزمانان بەركەوتن و ئاشناییان بە شێوەزارەكانی یەكدی نەبێت.
ئەگەر باسی شێوەزاری كوردی ناوەڕاست لەگەڵ كورمانجی باكوور بكەین كە بە زمانی مەیدانی پێی دەگوترێت سۆرانی و بادینی، شارەزایی كەم دەبینرێت لەنێو ئاخێوەرانی ئەم شێوەزارانە. ئەویش دەگەڕێتەوە بۆ كۆمەڵێك هۆكار، هۆكاری هەرە سەرەكیش بە داخەوە هۆكاری سیاسییە كە هەر لەبەر ئەو هۆكارەشە تاكو ئێستا ئێمەی كورد زمانی ستانداردمان نییە .هۆكاری دووەم هەوڵنەدانی تاكەكانە، كاتێك بە شتێكی پێویستی نابینن و زیاتر بایەخ بە زمانە بیانییەكان دەدەن. تەنانەت زۆرجار دوو شێوەزار ڕووبەڕووی یەكدی دەبنەوە لایەنی بەرانبەر لاری هەیە و دەڵێت: لێت تێناگەم.
محمد جەلال، هۆكاركانی دووری نێوان شێوەزارەكان دەگەڕێنێتەوە بۆ پرسەكانی ڕامیاری، جوگرافی، دەوڵەتداری و پەرتەوازەیی كورد. لەم بارەیەوە زیاتر ڕوونیدەكاتەوە و دەڵێت: ئەمڕۆ ئەگەر سەیر بكەین بە دەگمەن دەبینین كەسێك شێوەزاری كورمانجی ژوور و ناوەڕاست بزانێ یاخود لێی تێبگات یان بیخوێنێتەوە لەسەری. ئەو كۆچنەكردن و دووری جوگرافیش بە یەكێك لە هۆكارەكانی نائاشنای نێوان شێوەزارەكان دەبینێت و دەڵێت: ئەگەر كەسێك بادینی بێت و لە سنوورێك بێت ئاخێوەرانی سۆرانی بن، خێراتر و باشتر فێرە شێوەزاری سۆرانی دەبێت. هۆكارێكیتر، هەستی خۆبەكەمزانینی تاكی كوردە بەرانبەر زمانی خۆی. تاكی كورد زانینی زمانی بێگانە وەك ئینگلیزی و عەرەبی و فارسی و توركی كردۆتە مەرج لەسەر خۆی، تا بەهۆیەوە كارێكی دەسكەوێت، كە ئەبینێ بەرژەوەندی لەوەدا نیە شێوەزارێكیتری زمانی كوردی بزانێ بە پێویستی نازانێ، ئیتر وردە وردە بایەخی زمانی دایك لای تاك كەم ئەبێتەوە، وەك خۆم چەندین هاوڕێم هەیە زیاتر لە زمانێك ئەزانن بەڵام كەم كەس ئەناسم دوو شێوەزار بزانن قسەی پێ بكەن یاخود لێی تێبگەن.
ئاراس عەبدولڵا، قوتابی زانكۆ بۆ زاری كرمانجی دەڵێت: ” زمانی كوردی دەوڵەمەندە بە چەندین شێوەزار و هەر ناوچەیەك زاراوەی دیاریكراوی هەیە. بەڵام بەداخەوە شارەزایی و توانای تەواوم نییە لە قسەكردن و تێگەشتن لە ئاخێوەرانی تر. هەندێك شێوەزارەكانی زمانی كوردی تێناگەم، بۆ نموونەی شێوەزاری هەورامی ئاڵۆزە بۆ تێگەشتن و ئاخاوتن پێی. سەبارەت بە شێوەزاری كرمانجی سەروو، لەگەڵ هاوپیشەكانم كە خەڵكی باكور و ڕۆژئاڤان لە شوێنكارەكەم بەركەوتنمان هەیە و بە سانایی تێدەگەم لە ئاخاوتنیان؛ بەڵام دیسانەوە لە قسەكردن بە زاراوەكەیان كەمتوانام. بە شێوەیەكی گشتی، زۆرجار خەفەت دەخۆم لەوەی شێوەزار و زاراوەیەكی دووەمی كوردی نازانم و حەزم دەكرد شارەزایی تەواوم لە هەورامی و بادینی هەبووایە. هەرچەندە، كەمتەرخەمی و سستی لە هەوڵدان لای خۆشمەوە بووە بەداخەوە. ئەوانەی توانای قسەكردن بە زیاتر لە شێوەزارێكییان هەیە بەڕاستی بەتوانان. پێم وایە ئەوانەی بە دوو شێوەزار دەپەیڤن، كەسانی زیرەك و لێهاتوون. كەسانێك هەن لە بنەچەدا ئاخێوەری شێوەزاری هەورامین، بەڵام هەرگیز هەستی پێناكەی چونكە تەواو زاڵن بەسەر شێوەزاری سۆرانی. بەشێوەیەكی گشتی، گەنجی كورد لاوازە لەو بوارە و شارەزایی و توانای كەمی هەیە دەربارەی زاراوە و شێوەزارە كوردییەكان. بەڕای من پێویستە تاكی كورد لەمەودا تیشك بخاتە سەر زاراوە كوردییەكانیش، نەوەك تەنیا گرینگی بە زمانە بیانییەكانی ئینگلیزی و عەرەبی بدات.
