ئاكام وریا كەمال
لە ماوەی جەنگ و ململانێی بەردەوامی سەربازی نێوان عوسمانیەكان و سەفەویەكان دواجار عوسمانیەكان توانیان سنورێك دابنێن بۆ فروانخوازیەكانی سەفەویەكان لە ناوچەكە و پاشان دەستگرتن بەسەر ناوچەكەكانی كوردستان و عێڕاق وە دابەشكردنی عێڕاق بەسەر چەند یەكەیەكی كارگێری كە ناسرا بوون بە ویلایەت كە ئەوانیش بریتیبون لە ویلایەتەكانی (بەغداو بەسراو موسڵ). هاتنی عوسمانیەكان بارودۆخێكی سەختی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری لە ناوچەكە دروست كرد، ئەمەش لە ئەنجامی پشتگوێخستنی ئەو ویلایەتانە بو لەلایەن عوسمانیەكان و والیەكانیانەوە. ئەم بارو دۆخە هەر بەردەوامی هەبو تاكو جەنگی یەكەمی جیهانی لە ساڵی (1914) ز ، وە تێوەگڵانی عوسمانیەكان بۆ ناو جەنگەكە و لایەنگری كردنی ووڵاتانی ناوەڕاست وەك (ئەڵمانیا و نەمساو مەجەرو بولگاریا) دژ بە ووڵاتانی هاوپەیمان كە پێكهاتبون لە (بەریتانیاو ئیرلەنداو ڕوسیاو فەڕەنسا) ئەم بەژداریەی عوسمانیەكان و چونی بۆ بەرەی دژ بە ئینگلیزەكان بیانویەكی گەورەی دا بەدەست ئینگلیزەكان تاكو ئەو خەونەی چەند ساڵێك بو لە داگیركردنی عێڕاق هەیان بو بیهێننە دی. دوای هاتنی ئینگلیزەكان بۆ عێڕاق و دەسەت بەسەرداگرتنی بەسڕەو ئینجا داگیركردنی شاری بەغدا لە ساڵی 1917ز. ڕۆژ دوای ڕۆژ دەسەڵاتی عوسمانیەكان لاوزتر دەبو، بەڵام ویلایەتی موسڵ تا دوا ڕۆژەكانی جەنگ و وەستانی جەنگەكەش هێشتا هەر لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیەكان مابوەوە پاشان ئینگلیزەكان بەهۆی فشاری بەردەوامیان توانیان وا لە عوسمانیەكان بكەن بە ناچاری و بێ ویستی خۆیان موسڵیش جێبهێڵن. ئەم ویلایەتە جیاواز لە ویلایەتەكانی دیكە زۆرینەی دانیشتوانەكەی لە نەتەوەی كورد بون . لە سەروبەندی دامەزراندنی دەوڵەتی توركیا ئەو ویلایەتە وەك بەشێك لە خاكی توركیا سەیر دەكرا لەبەرامبەردا ئینگلیزەكان ڕێگر بون لە بەدیهێنانی ئەم خەونە.
ئینجا دوای لاواز بونی خەلافەتی عوسمانی و دەركەوتنی كەسایەتی ( مستەفا كەمال ) لەسەر شانۆی سیاسی ئەو وڵاتە و بانگەشەی دروستكردنی دەوڵەت و ڕوبەڕوبونەوەی نەیارەكانی و گرتنەبەری ڕێكارەكانی سەربەخۆی ، دوای دانیشتن و گفتوگۆی زۆر لەگەڵ وڵاتانی فەرەنسا و بەریتانیا و ڕوسیا ….. هتد. لەوێوە ( مستەفا كەمال ) بە وڵاتانی ڕاگەیاند كە ئەوان هیچ تەماحێكیان لە پاشماوەكانی ئیپراتۆریەتی عوسمانیدا نییە.
بەو جۆرە بە پێی ڕێككەوتنی لۆزانی ساڵی 1923ز دانرا بەسەر بەخۆی توركیا بەڵام لە بەندی دووەمی ماددەی سێیەم كە داوای دیاری كردنی سنوری نێوان عێڕاق و توركیای دەكرد جارێكی تر بەهۆی ویلایەتی موسڵ كێشەو گرفت لە نێوان توركیاو ئینگلیزەكان سەریهەڵدایەوە بەو پێێەی لەو كاتەدا عێڕاق لە ژێر ( ئینتیداب)ی بەریتانیا بوو. وە ئەم كێشەیە بە چارەسەرنەكراوی مایەوە تاكو لە دوا جار بڕیاردرا كە لە ڕێگەی ( عصبە الامم ) ئەم كێشەیە چارەسەر بكرێ ئینجا دوای مانەوەی ئەم كێشەیە بۆ ماوەی چەند مانگێك بە هەڵواسراوی لەبەرردەم ( عصبە الامم ) دەرئەنجام لە ساڵی ( 1925)ز بڕیاردرا بەوەی موسڵ بخرێتە چوارچێوەی سنوری عێڕاق بەڵام بەمەرجێك خواست و داواكاری كوردەكان لەبەرچاو بگیرێ لە بارەی دامەزراندنی كارمەندانی كوردو بەشداری پێكردنیان لە بەڕێوەبردنی كارو باری دەوڵەت ، بەڵام وەك هەمیشە ڕۆڵی كوردەكان و بەشداری پێكردنیان بەهەند وەرنەگیراو خواست و مافە نەتەوایەتیەكانی كورد پێشێل كران و پشتگوێ خران ، توركەكانیش ئێستاشی لەگەڵ بێت هەر بەخەون موسڵ لە سنوری وڵاتەكەیان دەبینن.
