سارا خان فرمان رسول
قوتابی زانكۆی سۆران – بەشی لێكۆڵینەوە ستراتیجیە مێژووی شوێنەواری و كەلتووریەكان
مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كورد پڕە لە كەسایەتییە مەزنەكان كە ژیانی خۆیان بۆ خزمەتی نیشتمان، ئازادی و دادپەروەری تەرخان كردووە. لە سەرووی ئەم سەركردە پێشەنگانەوە، شێخ عەبدولسەلام بارزانی دووەم (١٨٨٧–١٩١٤) وەك ڕەمزێكی گەورەی نەتەوەیی، نیشتمانی و چاكسازیی كۆمەڵایەتی دەدرەوشێتەوە. سەرەڕای تەمەنی كورتیدابەرزكردنەوەی دروشمی مافە نەتەوەییەكان و دژایەتیكردنی ستەمی عوسمانییەكان، نەخشەڕێگایەكی نوێی بۆ خەباتی كوردی دابین كرد.
ناوەڕۆك :
١. ژیان و پێگەیشتنی فكری :
شێخ عەبدولسەلام بارزانی لە ساڵی ١٨٨٧ لە دایكبووە و دوای كۆچی دوایی باوكی، شێخ محەمەدی بارزانی، سەركردایەتیی دەڤەری بارزانی و ڕێبازی قادریی گرتە ئەستۆ. ئەو تەنها پیاوێكی ئایینی نەبوو، بەڵكو بیرمەندێكی پێشكەوتنخواز بوو كە لە ڕێگەی دیدگا فراوانەكەیەوە توانی شێوازێكی نوێ بۆ بیركردنەوەی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە كوردستاندا پەیڕەو بكات.
٢. چاكسازییە كۆمەڵایەتییە مەزنەكان :
ئەوەی شێخ عەبدولسەلام لەمێژوودا جیا دەكاتەوە، ئەو پڕۆگرامە چاكسازییە پێشكەوتووە بوو كە لە ناوچەكەدا جێبەجێی كرد، لەوانە :
- هەڵوەشاندنەوەی دیاردە كۆنەپەرستەكان: هەوڵی دا نەریتە نادادپەروەرەكانی وەك “ژنی بەژن” و ناچاركردنی كچان بە هاوسەرگیریی بێخواست قەدەغە بكات.
- یەكسانی و دادپەروەری: باوەڕی تەواوی بە یەكسانیی كۆمەڵایەتی هەبوو و سیستەمی دادپەروەریی لە ناوچەكەدا بە جۆرێك ڕێكخست كە هەژار و دەوڵەمەند لەبەردەم یاسادا یەكسان بن.
- پەیوەندیی ئایینی: كار بۆ پێكەوەژیانی ئاشتیانەی نێوان پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییە جیاوازەكانی ناوچەكە دەكرد.
٣. خەباتی سیاسی و داواكردنی مافە نەتەوەییەكان :
شێخ عەبدولسەلام یەكەمین كەس بوو كە داوایەكی فەرمی و ڕوونی ئاراستەی دەوڵەتی عوسمانی كرد سەبارەت بە مافە نەتەوەییەكانی كورد، لەوانە :
- ناساندنی زمانی كوردی وەك زمانی فەرمی بۆ خوێندن و كارگێڕی لە ناوچە كوردییەكان.
- دابەشكردنی باج بە شێوازێكی دادپەروەرانە و خەرجكردنەوەی بەشێك لە داهاتەكە بۆ خزمەتگوزاریی ناوچەكە.
- داننان بە مافە ئیدارەییەكانی هەرێمەكە لە چوارچێوەی بەڕێوەبردنی خۆجێیدا.
٤. شەهیدكردن :
بەهۆی كاریگەریی گەورەی جەماوەری و مەترسیی داواكارییەكانی لەسەر دەسەڵاتی ستەمكاری عوسمانی، دەوڵەتی عوسمانی پیلانی لە دژی گێڕا. لە ساڵی ١٩١٤دا، لە شاری مووسڵ لەلایەن داگیركەرانی عوسمانییەوە لە سێدارە درا، بەڵام خوێنەكەی بوو بە مەشخەڵی ڕێگەی خەباتی داهاتووی كوردستان.
دەرئەنجام :
شێخ عەبدولسەلام بارزانی دووەم تەنها سەركردەیەكی ئایینی نەبوو، بەڵكو پێشڕەوی هزری نەتەوەیی و چاكسازیی كۆمەڵایەتی بوو لە كوردستاندا. ئەو میراتێكی گەورەی لە خۆڕاگری، یەكسانی، و نیشتمانپەروەری بە جێهێشت كە بووە بناغەیەك بۆ تێكۆشانی نەوەكانی دواتر. لە سێدارەدانی نەبووە هۆی كۆتاییهاتن بە ڕێبازەكەی، بەڵكو ناوی بە نەمری لە مێژووی گەلی كورددا تۆمار كرد.
سەرچاوەكان :
- كوردستان و شۆڕشەكانی بارزان .
- شێخ عەبدولسەلام بارزانی و قۆناغێكی نوێی خەباتی نەتەوەیی كورد .
- مێژووی جووڵانەوەی ڕزگاریخوازی كورد (بەرگی یەكەم) .
