عەرەب پێش ئیسلام: خوێندنەوەیەك لە جوگرافیا، مێژوو و ناسنامە

ئەحمەد محەمەد هەرووتی/ قوتابی زانكۆی سۆران – بەشی مێژوو

بۆ تێگەیشتن لە دەركەوتنی ئایینی ئیسلام و ئەو گۆڕانكارییە گەورانەی كە لەگەڵ خۆیدا هێنای، پێویستە سەرەتا بگەڕێینەوە بۆ لێكۆڵینەوە لە بارودۆخی نیمچە دوورگەی عەرەبی پێش هاتنی ئیسلام. ئەم قۆناغە، كە بە “سەردەمی جاهیلی” ناسراوە، زەمینەی مێژوویی و كۆمەڵایەتیی ئەو ڕووداوە گەورەیەی پێكدەهێنا. ئەم نووسینە هەوڵێكە بۆ شیكردنەوەی سێ لایەنی سەرەكیی ئەو سەردەمە؛ سەرەتا لە ڕێگەی شیكردنەوەی جوگرافیای ناوچەكەوە، كاریگەریی ژینگە لەسەر ژیانی دانیشتووان و پەیوەندییەكانیان لەگەڵ هێزە دەرەكییەكاندا ڕوون دەكاتەوە. پاشان، باس لە یەكەمین ئاماژەپێكردنە مێژووییەكانی ناوی “عەرەب” لە تۆمارەكانی شارستانیەتە كۆنەكاندا دەكات بۆ تێگەیشتن لە سەرەتای دەركەوتنی ئەم ناسنامەیە. لە كۆتاییدا، چەمكی “جاهیلی” شیدەكاتەوە و ڕوونیدەكاتەوە كە ئەم دەستەواژەیە چۆن و بۆچی دوای هاتنی ئیسلام بۆ پێناسەكردنی قۆناغی پێش خۆی بەكارهاتووە. بە كورتی، ئەم نووسینە هەوڵێكە بۆ تێگەیشتن لە ڕەهەندە جوگرافی، مێژوویی و هزرییەكانی ژیانی عەرەب لە قۆناغی پێش ئیسلامدا.

جوگرافیای نیشتمانی ڕەسەنی عەرەب :

بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی مێژوویی عەرەب بەر لە ئیسلام، شیكردنەوەی جوگرافیای نیمچە دوورگەی عەرەبی گرنگییەكی بنەڕەتی هەیە، چونكە مێژوو و جوگرافیا دوو لایەنی لێكدانەبڕاو و تەواوكەری یەكترن. بەپێی بۆچوونە باوەكان، نیمچە دوورگەی عەرەبی نیشتمانی ڕەسەنی گەلانی سامییە (كە ناویان لە سامی كوڕی نوحەوە وەرگیراوە) و عەرەبەكانیش وەك بەشێك لەم گەلانە دادەنرێن.

تایبەتمەندییە جوگرافییەكانی نیمچە دوورگەی عەرەبی :

نیمچە دوورگەی عەرەبی، كە بە گەورەترین نیمچە دوورگەی جیهان هەژمار دەكرێت، دەكەوێتە باشووری خۆرئاوای كیشوەری ئاسیا. سنوورەكانی بریتین لە :
خۆرهەڵات: كەنداوی عەرەبی (فارس)
باشوور : زەریای هیند.
خۆرئاوا : دەریای سوور (قوڵزم)
باكوور: ڕووبەرێكی فراوان كە بیابانی شام و خاكی عێراق دەگرێتەوە.

گرنگیی ستراتیژی (دەرەكی): نیمچە دوورگەكە كەوتۆتە خاڵی بەیەكگەیشتنی چەندین كیشوەر و ڕێڕەوی بازرگانیی گرنگ. لە باكوورەوە لە ڕێگەی نیمچە دوورگەی سینا، بەستراوەتەوە بە باكووری ئەفریقاوە. لە خۆرهەڵاتیشەوە، لە ڕێگەی دەریا و وشكانییەوە، پەیوەندی بە ناوچەكانی ئاسیای ناوەڕاست و دوورەوە هەبووە، بەتایبەتی لەگەڵ ناوەندە بازرگانییە گرنگەكانی ئەو سەردەمە وەك هیندستان و چین.
بارودۆخی ناوخۆیی و كاریگەرییەكانی:زۆربەی خاكی نیمچە دوورگەكە لە بیابانێكی فراوانی لماوی پێكدێت. ئەم تایبەتمەندییە سروشتییە وەك بەربەستێك كاری كردووە و ناوچەكەی لە هێرش و پاوانخوازیی هێزە گەورەكانی دەوروبەری پاراستووە، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتی ساسانی (٢٢٤-٦٥١ ز) و ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی (٣٣٠-١٤٥٣ ز). هەرچەندە ئەم دوو زلهێزە هەندێك ناوچەیان خستبووە ژێر دەسەڵاتی خۆیان، بەڵام نەیانتوانی تەواوی خاكەكە داگیر بكەن، ئەمەش وای كردبوو دانیشتووانەكەی تا ڕادەیەكی زۆر بە ئازادی بژین.
لەلایەكی دیكەوە ، سەختیی ژیانی بیابان، وشكەساڵی، بڵاوبوونەوەی نەخۆشی و ململانێی نێوان هۆزەكان، پاڵنەری سەرەكی بوون بۆ كۆچڕەوی. بەدرێژایی قۆناغە مێژوویییەكان، دانیشتووانی نیمچە دوورگەكە لە هەوڵی بەردەوامدا بوون بۆ دۆزینەوەی ژینگەیەكی لەبارتر و جێهێشتنی ناوچەكە.

یەكەمین ئاماژەپێكردنی ناوی “عەرەب” لە تۆمارە مێژووییەكاندا :

ناوی “عەرەب” لە نووسراو و بەڵگەنامە دۆزراوەكانی شارستانیەتە كۆنەكانی وەك ئەكەدی، ئاسووری، یۆنانی و فارسیدا هاتووە. خودی چەمكی “عەرەب” هەم وەك ئاماژەیەك بۆ ڕەگەز و نەتەوە بەكارهاتووە، هەم بە واتای “بەدەوی” یان “دەشتەكی”یش لێكدراوەتەوە.
یەكەمین بەڵگەی مێژوویی كە ئاماژە بە ناوی عەرەب دەكات، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پاشای ئەكەدی، نەرام-سین (٢٢٩١-٢٢٢٥ پ.ز). دواتر، لە دەقەكانی پاشاكانی ئاشووری نوێدا بە شێوەیەكی بەرچاوتر ناویان هاتووە. لە ساڵی (٨٥٣ پ.ز)، لەكاتی جەنگی “قرقار”، عەرەبەكان لە چوارچێوەی هاوپەیمانییەك لەگەڵ ١٢ پاشای ناوچەی شام، دژی ئیمپراتۆری ئاشووری، شەلمانسەری سێیەم، وەستانەوە بەڵام لە ئەنجامدا شكستیان هێنا.
هەروەها، پاشای ئاشووری، تگلات-پلاسەری سێیەم (٧٤٥-٧٢٧ پ.ز)، لە یەكێك لە دەستنووسەكانیدا ئاماژە بە كۆچی هۆزێكی عەرەبی دەكات بەرەو سنوورەكانی خۆرئاوای ئاشوور، كە لە باشووری سووریا، غەزە و نیمچە دوورگەی سینا نیشتەجێ بوون. لەم دەقەدا ناوی هۆزی “ئەدبیل” دەهێنرێت، كە لە كتێبی پیرۆزی تەوراتیشدا ئاماژەی پێ كراوە.
كەواتە، سەرەتای دەركەوتنی ناوی “عەرەب” وەك نەتەوەیەك لە تۆمارە مێژووییەكاندا، بە شێوەیەكی سەرەكی لە تێكست و نووسراوەكانی پاشاكانی میزۆپۆتامیادا بووە.

شیكردنەوەی چەمكی جاهیلی :

مێژوونووسان قۆناغی پێش دەركەوتنی ئایینی ئیسلام لە نیمچە دوورگەی عەرەبی بە “سەردەمی جاهیلی” (یان نەفامی) ناودەبەن. ئەم ناوە بۆ جیاكردنەوەی سەردەمی بتپەرستی لە سەردەمی یەكتاپەرستی بەكاردێت.
گرنگە بزانرێت كە دەستەواژەی “جاهیلی” چەمكێكی نوێیە و دوای هاتنی ئیسلام سەریهەڵداوە؛ عەرەبەكانی پێش ئیسلام ئەم ناوەیان بۆ سەردەمەكەی خۆیان بەكارنەهێناوە. قورئانی پیرۆزیش لە چەندین ئایەتدا (بۆ نموونە: ێ‌ل عمران: ١٥٤، اڵاحزاب: ٣٣، البقرە: ٦٧) وشەی “جاهیلی” و هاوواتاكانی بەكارهێناوە وەك ئاماژەیەك بۆ دووركەوتنەوە لە نەزانی و بتپەرستی و هەنگاونان بەرەو یەكتاپەرستی.
ڕۆژهەڵاتناس گۆڵدزیهەر (Goldziher) پێی وایە كە “جاهیلی” پێچەوانەی چەمكی “ئیسلام”ە؛ لەكاتێكدا ئیسلام گوزارشت لە ملكەچبوون بۆ خودا دەكات، جاهیلییەت ئاماژە بووە بۆ دۆخی پێش ئەو ملكەچبوونە.
شایەنی باسە ناونانی هەر هێزێك یاخود دەوڵەتێك بەندە بە چەندین هۆكارەوە، وەك هۆكاری جوگرافی (بۆنمونە؛ سۆمەریەكان و ئەكەدیەكان و ئارامیەكان)، ناوی كەسایەتی یان بنەماڵە (وەك ئەمەویەكان و عەباسیەكان)، یان ڕێككەوتنی مێژوونووسان. لەم چوارچێوەیەدا، هۆكاری سەرەكی بۆ ناونانی قۆناغی پێش ئیسلام بە “سەردەمی جاهیلی”، هاتنی خودی ئایینی ئیسلام بوو. كەواتە، ئایین ئەو فاكتەرە بوو كە ناسنامەیەكی نوێی بەخشی بە قۆناغی دوای خۆی و قۆناغی پێش خۆی لەژێر ئەم ناوەدا پۆلێن كرا.

دەرەنجام :
1ـ لەم شیكردنەوەیەدا دەركەوت جوگرافیای سەختی نیمچە دوورگەی عەرەبی ڕۆڵێكی دوولایەنەی هەبووە؛ لە لایەك وەك قەڵغانێكی سروشتی ناوچەكەی لە داگیركاریی هێزە گەورەكانی وەك ساسانی و بیزەنتی و گەلانی دیكەی ناوچەكە پاراستووە، و لە لایەكی دیكەشەوە پاڵنەرێكی بەهێز بووە بۆ كۆچكردن و گەڕان بەدوای ژیانێكی باشتردا.
2ـ ناسنامەی “عەرەب” لە سەرەتاكانیدا لەناو تۆمارەكانی گەلانی دراوسێدا (وەك میسۆپۆتامیا) دەركەوتووە، كە ئەمەش نیشانەی كارلێكی سەرەتایی نێوان ئەوان و شارستانیەتە بەهێزەكانی ناوچەكە بووە.
3 ـ گرنگترین دەرئەنجام ئەوەیە كە چەمكی “جاهیلی” داهێنراوێكی دوای ئیسلامە و وەك چوارچێوەیەكی ئایینی بۆ جیاكردنەوەی سەردەمی بتپەرستی لە سەردەمی یەكتاپەرستی بەكارهاتووە، نەك وەك ناوێك كە خەڵكی ئەو سەردەمە خۆیان بۆ خۆیانیان دانابێت.
٤- لەبەرئەوە، قۆناغی پێش ئیسلام تەنها سەردەمێكی نەفامیی ڕەها نەبووە، بەڵكو قۆناغێكی ئاڵۆز بووە كە تێیدا مرۆڤەكان لە ململانێیەكی بەردەوامدا بوون لەگەڵ سروشت و هێزەكانی دەوروبەریان، و لە هەوڵی بنیاتنانی ناسنامەی خۆیاندا بوون.
٥- تێگەیشتن لەم سێ ڕەهەندە (جوگرافیا، مێژوو، و چەمكی جاهیلی) كلیلی سەرەكییە بۆ تێگەیشتن لەو زەمینە كۆمەڵایەتی و سیاسییەی كە ئیسلام تێیدا سەریهەڵدا و گەشەی كرد.

بەکوردی:

۱-المبارکفوری،صفی الرحمن، و،عارف،بکرحمة صدیق (٢٠٠٣)، گوڵاوی سەرمۆر ژیاننامەی پێغەمبەری مەزن صل الله علیه وسلم، نەشری ئیحسان، تهران.

بە عەرەبی:

۲- ابوبکر، رفیق(٢٠١٠)،نظرة جدیدة الی مفهومي العرب والعربیة، المجمع ۲، الععد الثانی .

٣-العمري، احمد عصمان (٢٠١٢)، الصنائع والمهن في النجد والحجاز في الصدر الأسلام والعصر الأموي، ط. الأول، الدار العربیة الموسوعات، بیروت- لبنان.

٤- الجبوری یحیی (١٩٨٦) ، الجاهلیة مقدمة في الحیاة الحربیة لدراسة الأدب الجاهلي، مطبعة المعارف، بغداد .

٥- علی، جواد (١٩٥١) ، تاریخ العرب قبل الأسلام، ج. الأول، طبعة التفیض، بغداد.