باران ئەمین ساڵح
قوتابی قۆناغی چوارەم ـ بەشی مێژوو
مستەفا بارزانی :
ناوی تەواوی مستەفای كوڕی شێخ محەممەد كوڕی شێخ عبدالسلامە، لە ساڵی ١٩٠٣ لە گوندی بارزان لە دایكبووە، شۆڕشگێڕێكی گەورە و ناوداری كوردە، كاتێ لە دایك بوو تەمەنی گەیشت بە یەك ساڵ باوكی كۆچی دوایی كردوە، وەكو دیارە بارزانی لە بنەماڵەیەكی ئایین پەرەور و وڵات پارێز لە دایك بووە، هەر لەسەر ئەم جۆرەش پەروەردەكراوە، دوای مردنی باوكی شێخ عبدالسلامی برای مستەفا بارزانی دەبێتە سەرپەرشتی هۆزی بارزان، پێنج برای هەبووە و شێخ عبدالسلام و شێخ احمد خۆی بچوكترینیان بووە، دواتر لە ساڵی ١٩١٤ براكەی بارزانی شێخ عبدالسلام لە سێدارە دەدرێت شێخ احمدی برای جێگات دەگرێتەوە.
سەبارەت بە ناسناوی مەلایەتی:- مستەفای بارزانی مەلایەتی نەكردووە بەڵام بە هۆی پەیرەوەردەكردنی لەسەر ڕێگای قوڕئان و بارزانیەكانیش ڕێزێكی زۆریان لە مستەفا بارزانی بینیوە.
شۆڕشەكانی سەردەمی مستەفا بارزانی و بەشداری كردن و سەرپەرشتی كردنی شۆڕش بە كورتی باس دەكەین باس لە گرنگترینیان دەكەین :
بارزانی یەكەمین هەنگاوی خۆی دەنوێنێت بۆ ناو خەباتكردن بۆ كورد و كوردستان لە ساڵی ١٩١٩كە تازە تەمەنی ١٦ساڵان بوو ، لە بەهاری ساڵی ١٩١٩دەبێتە فەرماندەی یەكێك لەو گرووپانەی كە بۆ هاوكاریكردنی شێخ محمود بەرزنجی ناردرابوون بە فەرمانی شێخ احمدی برای.
لەگەڵ سەركوتكردنی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩١٤ و كۆچبەر بوونی بنەماڵەی بارزانی مستەفا بارزانی لە سلێمانی درێژەی بەخوێندن داوە، لەگەڵ نزیكبوونەوە هێزەكانی بەریتانیا بۆ سلێمانی بنەماڵەی شێخ احمد لە ساڵی ١٩١٧ بە ناچاری سلێمانی جێدەهێڵن ئەوكاتە تەمەنی مستەفا بارزانی ١٤ساڵان بوو. (شیسەن،و. د.خۆشەوی مەلا ئیبراهیم ٢٠١٤: ل٦ )
مەلا مستەفا بارزانی، بەشێك لە هەڤاڵانی پەیرەو و پرۆگروامی پارتیان دانا لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦لە بەغدا بە ئامادەبوونی ٧٠ ئەندام كونگرەی یەكەم بەسترا، مستەفا بارزانی كرا بە سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان لە كاتی ڕاگەیاندی كۆماری كوردستان لە ساڵی ١٩٤٦ بە سەرۆكایەتی قازی محمد، قازی داوا لە مەلا مستەفا دەكات بەشداری بكات لە ئاهەنگی ڕاگەیاندی كۆماری كوردستان، ئەویش لەگەڵ بەشێك لە هەڤاڵانی بەشدار دەبن و لە ساڵی ١٩٤٦ دا رووی لە ئێران كردووە و بووە بە ئەفسەری كۆمار دوای شكستهێنانی كۆماری كوردستان، رۆژی ١٧ی حوزەیرانی ١٩٤٧ بارزانی و یاوەرەكانی لە رووباری ئاراس پەڕینەوە و گەیشتنە یەكێتی سۆڤیەت. (مایی ، ١٩٩٨: ل١١٦).
لە ساڵی ١٩٥٨ دا و دوای كودەتای تەمموزی ١٩٥٨، مەلا مستەفا بارزانی و پێشمەرگەكانی دوای ١٢ ساڵ مانەوە لە یەكێتی سۆڤیەت گەڕانەوە بۆ عێراق.
شۆڕشی بارزانیەكان لە ساڵی ١٩٤٣ :
بزوتنەوەی كوردەكانی بارزان لە دژی دەوڵەتی عێراق لە مێژە سەری هەڵداوە، ئەم ڕاپەڕینانە لە سەركردایەتی شێخەكانی بارزان بووە .
یەكەم ڕاپەڕینی بارزانیەكان بوو، ئەم ڕاپەڕینە لە ساڵی ١٩٤٣ دەستی و بە نزیكەیی ٣ مانگی خایاند ئەم ڕاپەڕینە لە ژێر سێبەری بەریتانیادا بوو .
دوو مەبەست هەبوو لەم ڕاپەڕینە :
1.بۆ ئەوەی كابینەی نوری سەعید لە كار بخات.
2.كار لە توركیا بكات تا دەستوەران لە شەڕ بكات .
بەڵام پێش ئەوەی ئەو داواكاریانە جێبەجێبكرێت ئەم حكومەتە لەناوچوو. ( صالح ، ٢٠١٥: ل ١٣٩)
لە ساڵی ١٩٧٠ بارزانی ڕۆڵێكی گرنك دەبینیت بە ڕێككەوتن لەسەر بەیاننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ ئەم ڕێككەوتنە لەنێوان سەدام حوسێن و بارزانی ڕاگەینرا لە ١٥بەند پێكدەهات گرنگترینیان
1.دانانی جێگرێك بۆ سەرۆك .
2.دانی مافی ئۆتۆنۆمی بۆ كورد .
3.خەرجكردنی برێك داهاتی داد پەروەرانە لە داهات بۆ ناوچەی ئۆتۆنۆمی .
4.زمانی كوردی و عەرەبی بكرێتەو زمانی فەرمی لە ناوچە كوردیەكان .
بەپێی ئەم ڕێككەوتنە بارزانی كەوتە تەسلیم كردنی چەكە قورسەكانی بە حكومەت، بەڵام زۆری پێنەچوو بەیاننامەكە بەرەو هەڵوەشانەوە چوو لە ساڵانی ١٩٧٠ ـ ١٩٧١. ( مار ، ٢٠١٣: ل ٢٤٩ ).
هۆكاری هەڵوەشاندنەوەی ڕێككەوتنەكەش دەگەڕێتەوە بۆ :
1.دیاری كردنی جێگرێكی بۆ سەرۆك بەڵام ئەویش لە لایەن بارزانیەوە (محمد حەبیب كەریمی) حكومەت بەمە ڕازی نەبوو چوونكە بانگكراوندێكی ئێرانی هەبوو.
2.دووجار هەوڵی تیرۆر كردنی بارزانی درا لە ساڵانی ( ١٩٧١و ) ١٩٧٣.
3.جێبەجێكردنی بەرنامەی تەعریب كردن لە موصل و كەركوك لەلایەن حكومەت.
4.دورخستنەوە ٤٥٠٠٠ كوردی فەیلی شیعە بۆ ئێران و دانانی عەرەب لە شوێنیان.
دواتر بەهۆی داواكاری زیاتری پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ گەڵی كورد و ڕازی نەبوونی بەعس، حكومەت مۆڵەتی دوو ڕۆژی دا بۆ گفتوگۆكردن لە ٩ی ئازاری ١٩٧٤بەم شێوەیە ڕێككەوتنەكە هەڵوەشاوە و وەزیرە كوردەكانی حكومەتی بەعس كشانەوە ( مار ، ٢٠١٣: ل٢٥٠).
ڕاپەڕینی بارزانیەكان ١٩٥٨:
دوای گەڕانەوەی مەلا مستەفا بۆ بارزان ١٩٥٨ هەر زوو خەڵكی لێكۆدەبێتەوە و بارزان دەكەوێتە دەست مەلا مستەفا لەم كاتە حكومەتی عیراق بە سەرۆكایەتی نوری سەعید داوای دیالۆگی لە بارزانی كرد بۆیە داوای دیالۆگی لە بارزانی كرد و بارزانیش بە جلوبەرگی كوردیەوە چووە بەغدا و ڕێككەوتنێك دەبەستن لە نێوانیان گرنگترین بەندەكانی :
1.دامەزراندنی ویلایەتی موصل پێكبێت لە ( كەركوك – هەولێر – سلێمانی – دیالە – كووت – ناوچە كوردیەكانی موصل ).
2.زمانی كوردی لە كوردستات بكرێتە زمانی فەرمی.
3.دروستكردنی نەخۆشخانە و ڕێگا و پرد و ئاوەدان كردنەوەی ناوچەكان.
شۆڕشی ئەیلول ١٩٦١:
سەرەتای پێش دەستپێكردنی شەڕ لەنێوان حكومەتی عێراق و كورد بارزانی ڕوویكردە ڕووسیا بە ئامانجی چارەسەركردنی كێشەی كورد و حكومەتی عێراق لە سەرەتای مانگی ئەیلولی ساڵی ١٩٦١ ئەو عەشیرەتە كوردییانەی دڵسۆزی بارزانی بوون هێرشیان كردە سەر ڕەتلیكی سەربازی حكومەتی قاسم، ئەویش هەڵسا بە بۆردومانكردنی بارزان و گوندەكانی دەوروبەری، ئەم ڕووداوانە بووە بە دەستپێكی شەڕ، مەلا مەستەفای بارزانی سەركردایەتی ئەم شۆڕشەی دەكرد، بارزانی بڕیاری دەستپێكی شۆڕشێكی سەرتاسەری دا دژی حكومەتەكەی قاسم لەپێناو بەدەستهێنانی مافی ئۆتۆنۆمی بۆ كورد، بەم شێوەیە كەوتنە ناو ململانێیەكی دوور و درێژ و شەڕی عەشایەری دەستیپێكرد، دواتر پارتی دیموكراتی كوردستان لە بەغدا قەدەغەدكرا هەر چەند ئەو پەیوەندی بە شۆڕشەوە نەبوو سەرنجام پارتیش لە باكور كۆنگرەی خۆی بەست لە ساڵی ١٩٦١و بڕیاری دا پشتیوانی شۆڕش بكات، لەگەڵ هاتنی ساڵی ١٩٦٣چەند عەشیرەتێكی كوردی و هۆزی كوردی پشتیوانی شۆرشیان كرد (مار ، ٢٠١٣: ل١٧١).
سەرەنجام ئەم شۆڕشە درێژەی كێشا و تا ساڵی ١٩٧٥بەردەوام بوو.
مردنی بارزانی :
لە ساڵی ١٩٧٦دا بە مەبەستی چارەسەركردنی نەخۆشییەكەی بەرەو واشنتۆنی پایتەختی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بەڕێكەوت و لە ١ی ئازاری ١٩٧٩دا بە هۆی شێرپەنجە كۆچی دوای دەكات. لە ٥ ی ئازاری ١٩٧٩دا تەرمەكەی لەسەر وەسییەتی خۆی لە شاری شنۆ لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان ئەسپەردە كرا. لە ٦ی تشرینی یەكەمی ١٩٩٣ پاش ئازادبوونی بەشێكی باشووری كوردستان لەگەڵ تەرمی ئیدریسی كوڕی بە پێشوازی خەڵكەوە لە گوندی بارزان نێژرایەوە. (مایی ، ١٩٩٨: ل١١٩).
چەند وتەیەكی گرنگی بارزانی :
1.ئەگەر خۆشەویستی وڵات تاوان بێت، ئەوە من تاوانبارترین كەسم.
2.ڕەنگە من ئازادی كوردستان نەبینم، بەڵام ئێوە دەیبینن.
3.دەجەنگین لە پێناو نەمانی جەنگدا .
سەرچاوەكان:
1.ئەنمار صالح ، بۆچی ئەڤ سەركردە نەمرن ، چ ، ١بەرگێ ئێكی ، هاوار ( دهۆك – ) ٢٠١٥.
2.پاول شیسەن د.خۆشەوی مەلا ئیبراهیم ، لەژێر ئاڵای كوردستاندا ژیان و ڕێبازی مەلا مستەفا بارزانی ، و: ئەردەلان گۆران ، چ ، ١موكریانی ( هەولێر – ) ٢٠١٤.
3.چارلز تریب ، چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی عێراق ، و: مەحەمەد حوسێن ئەحمەد – عەبدولقادر كەلهور ، چ ، ٣ڕۆژهەڵات ( هەولێر – ) ٢٠١٣.
4.ڕێزان صالح بارزانی ، بارزانی نەمر ، خانی ، ٢٠١٤.
5.سیف اللە علی مایی ، جیهانا ناڤداران ، چ ، ١پشكا دووێ ، كەلكان (بغداد – ) ١٩٩٨.
6.فیس مار ، مێژووی نوێی عیراق ، و: حەمەشەریف حەمەغەریب و شێركۆ ئەحمەد حەوێز ، چ، ١ ڕۆژهەڵات (هەولێر – ) ٣٠١٣.
