حكومەتی شێخ مەحموودی حەفید؛ بزووتنەوەیەكی بەرخۆدانی كورد

هێلین لوقمان عوسمان
قوتابی بەشی مێژوو ـ قۆناغی چوارەم / زانكۆی سۆران

شێخ مەحموود ئەلحەفید (١٨٨٥-١٩٥٦) سەركردەیەكی دیاری كورد بوو كە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لە بەرخۆدانی كورد لە دژی دەسەڵاتدارانی دەرەوە و ناوەڕاستی عێراق ڕۆڵێكی سەرەكی بینی. سەركردایەتییەكەی لاپەڕەیەكی بەرچاوی لە خەبات بۆ سەربەخۆیی و ناسنامەی كورد لە قۆناغێكی ئاڵۆزی سیاسیدا لە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دامەزراندنی ئیختیاری بەریتانیا لە عێراقدا دیاریكرد.

ژیانی سەرەتایی :

شێخ مەحموود حەفید كوڕی شێخ سەعیدی كوڕی شێخ محەمەدە بچكۆلەی كوڕی حاجی كاك ئەحمەدی شێخە.
ساڵی 1881 لە سلێمانی لەو بنەماڵە ئایینییە بەناوبانگە لەدایكبووە، دوای هەرەسهێنانی میرنشینی بابان دەسەڵاتی ئایینی و كۆمەڵایەتی و سیاسی كوردستانی كەوتە دەست ئەو بنەماڵەیە.
شێخ مەحموود بەمنداڵی خراوەتە بەر خوێندنو مامۆستایانی وەك عەبدوڵڵا ئەفەندی و عەبدوڵڵا زێوەر دەرسیان پێوتوە.
شێخ مەحمود لە بنەماڵەی كاریگەری بارزانی لە ناوچەی كوردی لەدایك بووە، شارەزای نەریتی ئایینی و عەشایەری بووە. پەروەردەكردنی لە كەشێكی چالاكی سیاسیدا، ڕۆڵی داهاتووی وەك ڕێبەرێكی بەرخۆدانی كورد لە قاڵب دا. گۆڕانكارییە جیۆپۆلیتیكییەكانی سەردەمی دوای عوسمانی، لەوانەش داگیركردنی موسڵ لەلایەن بەریتانیاوە، بۆشایی دەسەڵاتی دروستكرد كە شێخ مەحموود هەوڵیدا بە جەختكردنەوە لەسەر خۆبەڕێوەبەریی.

ڕاپەڕین و ڕاگەیاندنی ئۆتۆنۆمی كورد لە ساڵی ١٩١٩ :

لە ٢٨ی ئایاری ١٩١٩ شێخ مەحموود بە نزیكەی ٣٠٠ چەكدارەوە سەركردایەتی ڕاپەڕینێكی چەكداری كرد لە شاری سلێمانی. ئەوان بە سەركەوتوویی شارەكەیان گرت و بریكاری سیاسی بەریتانیایان دەستگیر كرد، ئەمەش جەختكردنەوەیەكی بەرچاو بوو لەسەر دەسەڵاتی كورد. دوابەدوای ئەمەش شێخ مەحمود خۆی بە “حاكمی گشتی كوردستانی عێراق” ناساند، ئەمەش ئاماژەیە بۆ نیازی دامەزراندنی دەوڵەتێكی ئۆتۆنۆمی كوردی. ئەم هەنگاوە بەشێك بوو لە بەرخۆدانێكی فراوانتری كورد لە دژی سیاسەتە كۆلۆنیالیزمەكانی بەریتانیا و هەوڵە ناوەندگەراییەكانی حكومەتی تازە پێكهێنراوی عێراق.

میرات و تێڕوانینی مێژوویی شێخ مەحموود :

هەوڵەكانی شێخ مەحموود زۆرجار لە چاویلكەی ناسیۆنالیزم و بەرخۆدانی كوردەوە سەیر دەكرێن. كارەكانی تیشكیان خستە سەر خواستی چارەی خۆنووسینی كورد و ئەو تەحەددایانەی كە ڕووبەڕووی گەیشتن بە ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی فراوانتری جیۆپۆلەتیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بوون. بەڵام گێڕانەوەی مێژوویی، بەتایبەتی ئەوانەی لە مێژوونووسانی عەرەبی وەك عەبدولڕەزاق ئەلحەسەنی وەرگیراون، زۆرجار بزووتنەوەكانی شێخ مەحموود وەك تەحەددایەك بۆ دەسەڵاتی ناوەندی دەوڵەتی عێراق وێنا دەكەن. ئەم دیدگایانە هەندێك جار سێبەری خواستەكانی كورد بۆ خۆبەڕێوەبەری و ئاڵۆزییەكانی دینامیكی سیاسی ناوچەكە دادەنێن.

ئەنجام :

سەركردایەتی شێخ مەحموود ئەلحەفید لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لاپەڕەیەكی بەرچاو بوو لە مێژووی بەرخۆدانی كورد و هەوڵدان بۆ ئۆتۆنۆمی. هەوڵەكانی جەختی لە ئاڵۆزییەكانی ناسنامە و حوكمڕانی كوردی لە قۆناغێكدا كرد كە بە كاریگەریی كۆلۆنیالیزم و سەرهەڵدانی سنوورە نەتەوەییەكان دیار بوو. لە كاتێكدا بزووتنەوەكانی سەركوت كران، زەمینەیان بۆ خواستە سیاسییەكانی داهاتووی كورد دانا و بەردەوامن لە مایەی ئیلهامدان بۆ چارەنووسی كورد.