حوزار سەلیم
قوتابی قۆناغی چوارەمی فاكەڵتی ئاداب ـ بەشی مێژوو
لە نێوان ساڵانی 1926 و 1945، گرووپ و ڕێكخراوە كوردییە جۆراوجۆرەكان لە وەڵامی سەركوتی سیاسی و هەوڵەكانی تێكەڵاوكردنی كەلتووری دەوڵەتی توركیایان دایەوە و دەستیان كرد بەدەركردنی چەندین گۆڤار و ڕۆژنامە لەسەرەتای سییەكاندا، خوێندكارانی كورد كەوتنە چالاكی نواندن و دامەزراندنی كۆمەڵەی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و تەنانەت كۆمەڵەی(سیاسی)یش بەناوی كۆمەڵەی لاوان و گۆڤاری یادگاری لاوانیان دەركرد ژمارەی یەكەمی ئەو گۆڤارە لەساڵی 1937دەرچوو، لێكۆڵینەوەی ئەدەبیی و شیعری نیشتمانپەروەری و گۆڤاری پەروەردەیی و ڕۆشنبیری تێدا بڵاو دەكرایەوە ئەندامە ناسراوەكانی بریتی بوون لە فازیل رەئوف تاڵەبانی و ئیبراهیم ئەحمەد و حامید فەرەج و شاكر فەتاح.
لەساڵی (1935)لەشاری سلێمانیش كۆمەڵەیەكی نهێنی بەناوی پێشڕەوی نیشتیمانی پێكهات بەشێكی لەكەسایەتیە ناسراوەكانی سلێمانیش گرتەخۆ لەوانە(عیزەت بەگ پاشا، عیزەت ئەفەندی،تۆفیق قەزاز ،میرزا ئەحمەد حاجی فەتاح قادر…..) وەسەرۆكی كۆمەڵەكە حەمە ئاغا عبدالرحمان، هەروەها كۆمەڵەكە لەپێناوی بەرژەوەندی نیشتیمانی كورد تێدەكۆشا لەماڵی حەمە ئاغا نزیكەی 20كەس لەكۆبوونەوەكە بەشداربوون كۆمەڵەكەش لەكارەكانی بەردەوام بوو هەتاوەكو ساڵی 1936 بەبێ ئەوەی لەلایەن ڕژێمی بەرەنگاری بكرێت كۆمەڵەكە خۆی هەڵوەشاندەوە،
لەنێوان ساڵانی (1935-137) لاوانی ڕوناكبیری كورد لەژێر كاریگەری بیروباوەری دیموكراتی وپێشكەوتووخوازی دابوون ،هەندێك لەكوردەكان وەكو (همزە عبداللە، ڕەشید عارف، ئیبراهیم ئەحمەد ، عبدولسەمەد مەحەمەد ،حەسەن تاڵەبانی …)هەندێكی تر هەبوون كەپەیوەندی لەگەڵ كۆمەڵەی ئەهالی توندبووو.
ئیبراهیم ئەحمەد لەساڵی 1937كتێبی (كوردو عەرەب)ی بڵاوكردەوە لەوێدا داوای پەیوەندی نێوان كورد و عەرەبی دەكرد ،هەروەها كۆمەڵەی برایەتی بەسەرۆكایەتی شێخ لەتیف كوری شێخ مەحموودی بەرزنجی لەسلێمانی دروستبوو كە ئامانجی كوردستانی سەربەخۆ بوو هەروەها ئیبراهیم ئەحمەد و عەلائەددین سەجادی لەساڵی 1939، گۆڤاری گەڵاوێژی كوردیان دەركر كەزۆربەی هێزی پێشكەوتووخواز لەكۆمەڵگای كوردەواری بۆ لای خۆی ڕاكێشا و دژایەتی فاشیزمی دەكرد كە دواتر بووە هاندەرێك بۆ دامەزراندنی پارتێكی سیاسی كوردی لە عێراق و پارتی هیوا سەری هەڵدا.
پارتی هیوا :
حیزبی ھیوا یان كۆمەڵەی ھیوا حیزبێكی كوردی بوو كە لە ساڵی 1939دا لە بەغدا دامەزرا. ئەندامانی حیزبی ھیوا زۆرتر لە ڕۆشنبیرانی شاریی كورد بوون. لە ڕەفیق حیلمی وەكوو دامەزرێنەری حیزبی ھیوا ناو دەبرێت.
كەبەشێوەیەكی نهێنی دامەزراوە كە ئامانجی هێنانەدی سەربەخۆیی نەتەوەی گەلی كوردبوو ،دواتر ئەو حزبە گەشەیكردو بەشی زۆریشی پێكهاتبوو لەئەفسەرو سەربازو ڕوشنبیرو پارێزەرو قوتابی و مامۆستا و پزیشكی لەخۆی كۆكردبۆوە
لەناو ئەو حزبەدا ڕێبازێكی چەپ سەری هەڵدا ودژی سەركردایەتی رەفیق حلمی ،ساڵی 1939 دوو كۆمەڵەی داركەر و كۆمەڵەی برایەتی یەكیان گرت و حیزبی ھیوایان پێكھێنا. لەسەر خواستی ڕێبەرانی ھەر دوو كۆمەڵەی برایەتی و داركەر، ڕەفیق حیلمی بوو بە سەرۆك و كەسی یەكەمی حیزبەكە.
لەناو ئەو حزبەدا ڕێبازێكی چەپ سەری هەڵدا ودژی سەركردایەتی رەفیق حلمی راستڕەو ،وەستاوە ڕەفیق حلمی داوای دەكرد لەگەڵ بەریتانیا پەیوەندی پتەوی هەبێت و بەرامبەر بزوتنەوەی مستەفا بارزانی دا بێلایەن بووەستن لەكۆنگرەی حزب لەشوباتی (1944)بەسترا ناكۆكی وناتەبایی لەنێوان هەردووباڵ زیاتربو هەتا گەیشتە دابەشبوون لەكۆتاییدا چەپڕەوەكان لەحزب كشانەوە تەنیا ڕاسترەوەكان مانەوە كە ئەو حزبە لەئەنجامی یەكگرتنی هەردوو كۆمەڵەی برایەتی و داركەران پێكهاتبوو رەفیق حلمیش سەرۆكی یەكەمی ئەم حزبە بوو.
پارتی شۆڕش :
پارتی شۆڕش ئەو حزبە لەساڵی (1945)دامەزرا پاش ئەوەی كە بەشێكی یەكێتی تێكۆشین كۆمۆنێست لە نیسانی (1945)بەر حزبی شوعی عێراقی كەوت،بەڵام بەشە كوردیەكەی یەكێتی تێكۆشین نەچووە ناو حزبی شوعی و ڕۆژنامەی شۆڕشی دەركرد و بەو ناوەش ناسراوە، كۆمیتەی ناوەندی كە صاڵح عەیدەری سكرتێری حزب وعلی عبدالله و ڕەشید عەبدولقادر،عەبدولسەمەد……پێكهات وە ئامانجی حزبەك بریتی بوو لەیەكگرتنی هەموو هێزە پێشكەوتوخوازەكان كوردستانی عێراق لەگەڵ هەموو هێزە پێشكەوتوخوازەكانی عێراق بەگشتی لەپێناوی یەكێتی تێكۆشانی كوردو عەرەب دژی دووژمنانی داگیركەر وهەروەها دامەزراندنی ڕژێمێكی دیموكراتی سەربەخۆ لە وڵات
حزب هاوكارییەكی چاكی كرد بۆ دامەزراندنی پارتی ڕزگاری كورد كە دواتر داوایكرد پارتی دیموكراتی كوردی دابمەزرێت هەروەها پارتی شۆڕش كۆنگرەی خۆی لەسەرەتای مانگی ئاب (1946) بەست لەكۆنگرەكەدا بەزۆربەی دەنگ بریاری بریاردرا حزب هەڵوەشێتەوە
لەكۆتاییدا :
ساڵانی نێوان ساڵانی 1926 و 1945 بە تەحەدایەكی گەورە بۆ كۆمەڵگەی كوردی دەناسرێتەوە كە بە سەركوتی سیاسی و سەركوتی كەلتووری و سەختی كۆمەڵایەتی و ئابووری دیاری كرا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم سەردەمە هەستێكی بەهێزتری ناسنامەی كوردی و ڕێكخراوی سیاسی تازە لەدایكبووی بەخۆوە بینی كە بناغەی بزووتنەوەكانی داهاتوو داكۆكی لە ماف و ئۆتۆنۆمی كورد دەكات لە دەیان ساڵی داهاتوودا.
سەرچاوەكان :
ڕێکخراو و کۆمەڵە پارت لەکوردستانی عێراق / وەرگێران وئامادەکردنی – فەهد گردەوانی
https://www.kurdipedia.org/default.aspx?q=%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%AA%DB%8C_%D9%87%DB%8C%D9%88%D8%A7
