كامەران ئیبراهیم شێروانی
دیناری عێراقی لە ئێستادا لە ناو جەرگەی تەنگژەیەكی سەختی ئابووریدایە و لە نێوان چەندین فشاری ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا دەناڵێنێت. ئەو جیاوازییە گەورەیەی لە نێوان نرخی فەرمی و نرخی بازاڕدا هەیە، تەنها ژمارە نین، بەڵكو نیشانەی ناسەقامگیرییەكی قووڵن لە سیستەمی نەختینەیی وڵاتدا. ئەم ناسەقامگیرییە كاتێك چڕتر بووەوە كە دینار وەك یەكەیەكی دارایی كەوتە ژێر گوشاری قورسی سنوورداركردنی گواستنەوە نێودەوڵەتییەكان (سیستەمی سویفت)، ئەمەش وایكردووە دراوی نیشتمانی لە ململانێیەكی بەردەوامدا بێت بۆ پاراستنی كەمترین ئاستی هێزی كڕینی خۆی.
ئەم دۆخە ناهەموارە، زەمینەیەكی گونجاوی بۆ بڵاوبوونەوەی ترس و دڵەڕاوكێ ڕەخساند، بە شێوەیەك كە بەر لە دەستپێكردنی ڕێكارە نوێیەكانی حكومەت، شەپۆلێكی بەهێزی دەنگۆ بازاڕی تەنیبوو. دەنگۆی دابەزاندنی زیاتری بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار، متمانەی هاوڵاتیانی گەیاندبووە نزمترین ئاست و جۆرێك لە داڕمانی دەروونی دروست كردبوو. لە ڕاستیدا، ئەم ترسە تەنها دەرئەنجامی دەنگۆ نەبوو، بەڵكو ڕەنگدانەوەی ساڵانێك پشتبەستن بوو بە ئابوورییەكی تاك سەرچاوە؛ ئابوورییەك كە تێیدا دینار هیچ پاڵپشتێكی ڕاستەقینەی جگە لە دۆلاری نەوت نییە، بەتایبەت لە كاتی ئاڵۆزییە ناوچەییەكان و مەترسییەكانی سەر گەرووی هورمزدا، كە پاڵپشتییە داراییەكان بەرەو نزمترین ئاستی مەترسیدار هەنگاوبنێت.
لە پاڵ ئەم فشارە دەرەكی و دەروونییانەدا، سیاسەتە ناوخۆییە هەڵەكان بارگرانییەكەیان قورستر كردووە. یەكێك لە مەترسیدارترین ئەو هەنگاوانە، پەنابردنی بەردەوامی دەوڵەت بووە بۆ چاپكردنی بێسەروبەری دراو بە مەبەستی پڕكردنەوەی كورتهێنانی بودجە و دابینكردنی مووچە. زیادكردنی بارستەی نەختینەیی لە بازاڕدا، بێ ئەوەی گەشەیەكی ڕاستەقینە لە كەرتە بەرهەمهێنەرەكاندا هەبێت، وەك دەرمانێكی بێهۆشكەری كورتخایەن وایە؛ لە سەرەتادا كێشەی نەختینە دەشارێتەوە، بەڵام لە درێژخایەندا دەبێتە هۆی هەڵاوسانێكی گەورە و داماڵینی شكۆی دینار بەرامبەر بە دراوە بیانییەكان.
ئەم كورتهێنانە داراییەی كە بە چاپكردنی پارە پڕ دەكرێتەوە، بەشێكی پەیوەندی بەو قەرزە كەڵەكەبووانەوە هەیە كە عێراق پێوەی دەناڵێنێت. بوونی ٧٠ بۆ ١٠٠ ملیار دۆلار قەرز لەسەر شانی حكومەت، وایكردووە بەشێكی بەرچاوی داهاتی ساڵانە تەنها بۆ دانەوەی سوود و قیستەكان تەرخان بكرێت. ئەمەش نەك هەر توانای وەبەرهێنانی حكومەتی پەكخستووە، بەڵكو ئەو نەختینە دۆلارەشی كەم كردووەتەوە كە پێویست بوو بۆ جێگیركردنی بەهای دینار بەكاربهێنرێت، بەمەش دارایی گشتی و بەهای دراوەكە كەوتوونەتە ژێر هەڕەشەی هەر دابەزینێكی نرخی نەوت.
هەر بۆیە، لەنێو ئەم هەموو چەقبەستوویی و دەنگۆ نەرێنییانەدا، هەڵمەتی ئەم دواییەی دەستگیركردنی ژمارەیەك لە بەرپرسان و ڕێگریكردن لە قاچاخچێتی دۆلار، وەك وەچەرخانێكی جدی و هەنگاوێكی كردەیی بۆ گێڕانەوەی شكۆی دینار دەردەكەوێت و نیشاندەدرێت. ئەم هەڵمەتە پەیامێكی ڕوون دەدات؛ شكۆی دراو تەنها لە جۆری چاپكردنیدا نییە، بەڵكو لەو پاراستنە یاساییەدایە كە ناهێڵێت ببێتە قوربانیی هەراجكردنی سەرمایە و تێكدانی هاوسەنگیی بازاڕ. هەر ڕێكارێكی یاسایی كە بۆ پاراستنی سامانی وڵات دەگیرێتەبەر، لە ڕاستیدا هەوڵێكە بۆ بەهێزكردنەوەی متمانەی هاوڵاتیان و سەلماندنی ئەوەی كە دینار هێزی یاسا و شكۆی دەوڵەتی لە پشتە.
دەبێت ئەوە بزانرێت كە ڕزگاركردنی یەكجاریی دینار لە مەترسیی داڕمان، تەنها بە ڕێكاری ئەمنی ناكرێت، بەڵكو پێویستی بە گۆڕانكارییەكی ڕیشەیی هەیە لە شێوازی بەڕێوەبردنی دارایی و وەستاندنی چاپكردنی بێبەرنامەی پارە. ئێستا عێراق لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی مێژووییدایە؛ ئایا دەتوانێت لە ڕێگەی ئەم هەڵمەتەوە متمانەی لەدەستچوو بۆ دراوەكەی بگەڕێنێتەوە و كۆتایی بەو دەنگۆیانە بهێنێت كە هێزی كڕینی خەڵكیان كردووەتە ئامانج؟ كات وەڵامی ئەوە دەداتەوە كە ئایا ئەم ڕێكارانە دەبنە سەرەتایەك بۆ بوژانەوەی ڕاستەقینە، یان تەنها وەك ئازارشكێنێكی كاتی دەمێننەوە.
