گرنگترین كارەكانی ئەبووبەكری سدیق لە كاتی حوكمڕانی

دیلمان وەسمان عەزیز
قوتابی زانكۆی سۆران/ قۆناغی چوارەم، بەشی مێژوو

ئەبووبەكری سدیق (ڕەزای خوای لیبی ) :- ناوی عەبدوڵڵا كوڕی عوسمانی كوڕی عامری كە نازناوی ڕاستگۆ (صدیق)بووە ،نزیكترین و ئازیزترین هاوەڵی پێغەمبەر(د.خ) بووە یەكێك بووە لە مژدە پێدەرانی بەهەشت وە یەكەم خەلیفەی ڕاشیدین بووە، زانایان دەڵێن لەدوای ساڵی فیل لەدایكبووە, لە ڕۆژی فەتحی مەككە مووسڵمان بووە و هەندێك لە مێژوونووسان دەڵێن كە لە شەڕی بەدر و ئوحود و خەندەق لەگەڵ پێغەمبەر (د.خ)دابووە, هەر وەكوو چۆن ئەبووبەكری سدیق نزیكترین كەسی پێغەمبەر (د.خ)بووە بۆیە لەدوای وەفاتی ئەبووبەكری سدیق دەبیتە خەلیفەی موسڵمانان، لە ماوەی خەلیفە بوونی چەندین كاری گرنگی ئەنجام دا، ئەبووبەكری سدیق نەخۆش دەكەویت ئیتر دوای ڕاوێژكردن بە موسڵمانان ڕێك دەكەون بەوەی عومەری كوڕی خەتاب ببیتە خەلیفەی موسڵمانان, بەم شێوەیە ئەبوو بەكری سدیق لە ساڵی ١٢ی كۆچی بەرامبەر١٣٤ز لە مەدینە لە تەمەنی ٦٣ساڵیدا كۆچی دوای دەكات و ماوەی خەلافەتەكەی دوو ساڵ و سێ مانگ و سێ ڕۆژ بوو و لە ماڵی عائیشە لەتەنیشت گۆڕی پێغەمبەر (د.خ) نێژراوە، لەم نووسینەدا بەشێك لەو كارانەی كە ئەبووبەكری سدیق لەو ماوەی كە خەلیفە بووە ئەنجامی داوە، دەخەینە ڕوو .

گرنگترین كارەكانی :

١-ناردنی هەڵمەتی (ئوسامەی كوڕی زەید):
ئەبووبەكری سدیق سوپایەكی كۆ كردەوە بە سەركردایەتی (ئوسامەی كوڕی زەید)بەڕی كرد بۆ وڵاتی شام بۆ ڕووبەر و بوونەوە لەگەڵ بیزەنتیەكان پێغەمبەر(د.خ)لەپێش مردنیدا هەڵمەتێكی سەربازی بە سەركردایەتی ئوسامەی كوڕی زەید سوپاكەی ئامادە كرد تا بە ئامانجی تۆڵە سەندنەوە كوژراوانی جەنگی موئتەوتەمێ كردنی غەساسینە بینێریت بۆ دەوروبەری شام كاتێك ئوسامە هەواڵی نەخۆشی پێغەمبەری بیست لە شوێنێكی نزیك لە مەدینە كە پێ دەگوترا (ژوخەشەب)سەنگەری گرت چەند ڕۆژێك لەدوای بەعەتی ئەبووبەكری سدیق فەرمانی كرد تا سوپاكەی ئوسامە بە ئاراستەی خۆی بجووڵێ گوێ بەو ڕایانە نادات كە پی باش بوو هەڵمەتەكە بوەستێت لەبەر ئەوەی سەرەتای هەڵگرانەوە لە نیو ڕیزەكانی هۆزەكاندا دەركەوتوو بوون یان دەبێت سەركردەكەی كە زەید بوو لە بەر كەمی تەمەن بگۆڕێت ئەبوو بەكری سدیق كەوتە ماڵئاوای كردن لە سوپا و وەسیەتی بۆ ئەندامەكانی كرد كە بە یاسایەكی بنەرەتی ڕەوشت و هەڵسوكەوت دادەنریت تا سەربازان لەكاتی جەنگدا پەیڕەوی بكەن.
٢- بەرەنگاربوونەوەی هەڵگەراوەكان :
ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بزووتنەوە هەڵگەڕاوەكان (حركات الردە)كە ئەمەش دابەش دەبیت بۆ دوو جۆر:
١-ئەو كەسانەی كە پەشیمان بوونەوە لە دانی زەكات.
٢-ئەو كەسانەی هەڵگرانەوە لە ئایینی ئیسلام و گەڕانەوە بۆ سەر بیر و باوەڕی پێشووییان كە لەنێو ئەم هەلگەرەوانە چەند كەسێك پەیدابوون داوای پێغەمبەرەتیان دەكرد، وەك الاسود الحسن وەگلحەیكوری خویلدی الاسدی وەمسلەمەی كەزاب بوون.
بەرەنگاربوونەوەی هەڵگەڕاوەكان ئەبووبەكر بە دلێری و نەبەردییەوە بەرەنگاری هەڵوێستی هەڵگەڕاوەكان و بانگەشەكرانی پیغمبەراتی و زەكات نەدران بووەوە لەبەردەم ئەو هەرەش یە سەلماندی كە پیاوی بە هێزی دەوڵەت و خاوەن بڕیاری نەترسە ئەو پی وا بوو هەڵگەڕانەوەی هۆزەكان گورزێكە و ئاراستەی دەوڵەتی ئیسلامی بیر و باوەڕ و و نیزامی ئایینی ئیسلامی دەكرێتەوە بۆیە سوپاكەی ئامادە كردووە بۆ سەركوتكردنی هەڵگەرانەوەكانیەك شیوەی نامەی ناردووە بۆ هۆزەكان تیدا بانگی دەكردن تابینەوە ناو بازنەی ئاین و بەرپەچی ئەو گومانەی دەدایەوە كە لە ئەنجامی مردنی پێغەمبەر (د.خ) دروست بوو و هەڕەشەی كوشتن و سووتاندنی بە كۆیلە و كەنیزەك گرتنی ژن و منداڵانیان دەكرد . لەرووی
سەربازیشەوە توانی لە ساڵی یەكەمی دەسەڵاتیدا بزوتنەوە هەڵگەرانەوەكان لەناو ببات و مەڵبەندو قەلەم ڕەووی مەدینەی بەسەر هەموو ناوچەكانی دیكە گێرایەوە، ئامانجی خۆی لە پاراستنی شان و شكۆی ئیسڵام مەڵبەندی دەوڵەت تازە پێگەیشتوو ئیسلام دا بەدی هینا.
٣-فراوانخوازی لەدەرەوەی چوارچێوەی نیمچە دورگەی عەرەب :
خەلەیفە لە دوای لەناو بردنی بزوتنەوە هەڵگەراوەكان بە ئامانجی بڵاوكردنەوەی ئاینی ئیسلام لە ولاتانی دراوسی لە لایك و دژاتیكردنی فارس و ڕۆمە بیزەتیەكان لە لایكی ترەوە، گرنگە خۆی بەدەردا چەندین فتوحاتی كرد لە ناوچەكانی عێراق و شام كە چەند جەنگیك ئەنجامدا بۆ فراوانكردنی دەسەڵاتی ئیسلامی .
٤-چارەسەركردن وزالبوون بەسەر ئەوكیشانەی كەبەسەر مسولمانان داهاتبوون كەموسولمانان توشی ئاژاوەو نارەحەتی كردبوو دوای كۆچی دوای كردنی پێغەمبەر(د.خ).
٥-یەكیكتر لەكارەگریگەكانی ئەبوبەكری صدیق (ڕەزای خوای لێبیت)كۆكردنەوەی قورعانی پیرۆز بووە.
٦-نەخشەی فتوحاتی ئیسلام بۆرزگاركردنی عێراق وشام كەلەكتیبەكانی مێژووی ئیسلام دابەدریژای باسیان كراوە هەندیك لەزانایان (دانانی عومەریش)بەیەكیكتر لەوكارەگەورانەی ئەبوبەكری صدیق دادەنریت كەبەوپیشنیارەتوانیویەتی ئەوهەمووسودەبگەینت بە ئومەتی ئیسلام .
٧-كۆترۆلكردنی ئەوجیاوازانەی كەوتبوونە نیو مسولمانان پاش ئەوروداوانەی سەقیفەی بەنی ساعدە ئەمەش وایكرد كە ئەبوبەكری صدیق كۆترۆلی ئەوجیاوازیانە بكات.
٨- ئەبوبەكری صدیق بەردەوام بوولەسەر پەیرەوكردنی سیاسەتی پیغەمبەر(د.خ)واكرد كەهەمان ئەوسیاسەتە پەیرەوبكات كە پێغەمبەر(د.خ)پەیرەوی كردووە.
٩-ئەوفتوحاتانەی كەئەبوبەكری صدیق ئەنجامی داون كەسەرەتای فتوحاتی عیراق وەسەرەتای فتوحاتی شام كە چەند شەركیان ئەنجامدا كەتیدا مسولمانان سەركەوتن لەوانە جەنگی (ژاتوسلاسیل)كەلەفتوحاتەكەی عیراق وە جەنگی (ئەجنادەین)كەمەش لە فتوحاتی شام بوو.
١٠- چارەسەركردنی جینشینی پێغەمبەر (د.خ).
بیگومان خەلیفەكان چەندان كاری گریگیان ئەنجام داوە، لیرەدا تەنها هەندیك كاری گرینگی ئەبو بەكری صدیقمان باس كرد كە وەك كارە سەرەكی و گرنگەكانی ئەو خەلیفەیە بوونە …
ئەكارانەی ئەبوبەكری صدیق كە لە ماوەی فەرمانڕەواتی ئەودا وەك چۆن یەكەم خەلیفەی مسولمانن بووە بە هەمان شیوە یەكەم خەلفەش بووە كە دەستی كرد بە چەند كاریكی گرنگ، بێگومان ئەو كارانەی خەلیفەش وایكرد كە ئەو خەلیفانەی لەدوای ئەودین كاری باشتر بكەن بەهەمان شیوەی ئەو كارەكانی ئەبووبەكری سەدیق كە تا رادەیەك توانی بارگرژی نیو مسولمانان كەم كاتەوە بەتایبەتی ئەو كێشانەی دوای مردنی پێغەمبەر (د.خ) توشی مسولمانان هاتبوو كە لەو ماوەدا مسلمانان توشی كیشەی دەروونی ببونەوە كە خەلیفە تووانی ئەو كیشەیە چارەسەر بكات ئەو كارانەی خەلیفە وایكرد كە ڕیگە خۆشكەربی بۆ ئەو خەلیفانەی كە لە دوای ئەو دێن هاوشێوەی ئەو بكەنەوە بۆ كاری گرنگ بۆ مسولمانان دەتوانین بڵێن كە ئەم كارانە بوونە هۆكارێك بۆ خەلیفەكانی دواتر تا وەكوو ئەو بەهەمان شێوە كار بكەن.

سەرچاوەكان :
١- پوختەیەك له‌ مێژووی ئیسلام نوسینی :د/محەمەد سوهیل تقوش وەرگیرانی :نیهاد جلال حبیب الڵە
2- خەلیفەی یەكەم ئەبوو بەكری صدیق رەزای خوای لیبی نووسەر: دكتۆرعلی محمد الصلابی ، وەرگیرانی :ماموستا عومەر تۆفیق الخطاط
3-دەمیك لەمیژووی ئیسلام لەوەفاتی پەیامبەرەوە تا كوشتنی حوسەین رەزای خوایلیبت ساڵی ٦١ك، نوسینی:عوسمان محمد خەمیس ، وەرگیرانی علی خان .