ئامادەكردنی : ئیلهام سەبری حەسەن
قۆناغی سێیەمی بەشی بیركاری فاكەڵتی پەروەردەی زانكۆی سۆران
تەندروستی حاڵەتێكە لە باشبوونی تەواو جەستەیی و دەروونی و كۆمەڵایەتی و تەنها نەبوونی نەخۆشی یان لاوازی نییە. چێژوەرگرتن لە بەرزترین ئاستی تەندروستی كە دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت، یەكێكە لە مافە بنەڕەتییەكانی هەموو مرۆڤێك بەبێ جیاوازی ڕەگەز، ئایین، بیروباوەڕی سیاسی، بارودۆخی ئابووری یان كۆمەڵایەتی.
خواردن یەكێكە لەو هۆكارانەی كە دەبێتە هۆی ئەوەی كە كەسەكان تەندروست بن یان نا تەندروست بن واتا خواردن كاریگەریەكی بەرچاوی هەیە لەسەر تەندروستی مرۆڤ،ئەگەر خواردنی زۆرمان دەست بكەوێت، یان ئەو خۆراكە كە ڕێنمایی هەڵە بە جەستەمان بدات، دەتوانین كێشمان زیاد بێت، و مەترسیمان لەسەر بێت بۆ گەشەكردنی نەخۆشی و حاڵەتەكان، وەك هەوكردنی جومگەكان، شەكرە، و نەخۆشییەكانی دڵ. بە كورتی ئەوەی دەیخۆین ناوەندی تەندروستیمانە.ئەوە لەبەرچاو بگرن لە ژێر ڕۆشنایی پێناسەی پزیشكی: “زانست و هونەر كە مامەڵە لەگەڵ پاراستنی تەندروستی و خۆپاراستن، كەمكردنەوە، یان چارەسەركردنی نەخۆشی دەكات”.خۆراك وەك دەرمان كاردەكات”بۆ پاراستن و ڕێگریكردن و چارەسەركردنی نەخۆشی.
ئەو ماددە خۆراكیانەی لە خۆراكدا هەیە، خانەكانی ناو جەستەمان دەتوانن ئەركە پێویستەكانیان ئەنجام بدەن. ئەم قسەیە لە كتێبێكی دەرسی بەناوبانگەوە باس لەوە دەكات كە چۆن ماددە خۆراكیەكانی ناو خۆراك پێویستن بۆ كاركردنی جەستەییمان.ماددە خۆراكییەكان ئەو ماددە خۆراكییانەن لە خۆراكدا كە پێویستن بۆ گەشەكردن و گەشەكردن و پاراستنی كارەكانی لەش. جەوهەری واتە ئەگەر مادەیەكی خۆراكی ئامادە نەبوو ئەوا لایەنەكانی كاركردن و بەو هۆیەوە تەندروستی مرۆڤ دادەبەزێت. كاتێك وەرگرتنی ماددە خۆراكییەكان بە بەردەوامی لەگەڵ ماددە خۆراكییەكاندا ناگونجێت پێداویستییەكان كە بەهۆی چالاكیی خانەكانەوە دیاری دەكرێن، پرۆسەكانی گۆڕانكاری خۆراك خاو دەبنەوە یان تەنانەت دەوستن.”
بە واتایەكی تر ماددە خۆراكیەكان ڕێنمایی دەدەن بە جەستەمان سەبارەت بە چۆنیەتی كاركردن. بەم مانایە دەتوانرێت خۆراك وەك سەرچاوەیەك لە”زانیاری” بۆ جەستە تەماشا بكرێت، بیركردنەوە لە خۆراك بەم شێوەیە ڕوانگەیەكمان پێدەبەخشێت بۆ خۆراك كە لە كالۆری یان گرام، خواردنی باش یان خۆراكی خراپ تێدەپەڕێت. ئەم بۆچوونە وامان لێدەكات سەرنجمان لەسەر ئەو خۆراكانە بێت كە پێویستە بیخەینە ناوەوە نەك ئەو خۆراكانەی كە بیخەینە دەرەوە.
لەبری ئەوەی وەك دوژمن سەیری خۆراك بكەین، چاومان لە خۆراك وەك ڕێگەیەك بۆ دروستكردنی تەندروستی و كەمكردنەوەی نەخۆشی بە یارمەتیدانی جەستە بۆ پاراستنی كاركردن.
پەیوەندی نێوان خۆراك و نەخۆشی: وەك كۆمەڵگایەك ڕووبەڕووی كێشەی تەندروستی بەرچاو بووینەوە.ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە پلەی نۆیەمی تەمەن لە نێوان گەلانی جیهانی پێشكەوتوودایە.ئێمە هێزێكی كارمان هەیە كە تووشی ئامادەنەبوون و كەمبوونەوەی بەرهەمهێنان بووە بەهۆی كێشەی تەندروستی درێژخایەن، لەنێویاندا خەمۆكی.لەسەدا ٧٨ی خەرجییەكانی چاودێری تەندروستی بۆ چارەسەركردنی نەخۆشییە درێژخایەنەكانە.ئێستا زۆرێك لە توێژەران پێیان وایە ئەم كێشانە بەشێكی پەیوەندییان بە خۆراكەوە هەیە. لە كاتێكدا پێشتر پێیانوابوو نەخۆشییەكانی وەك جۆری دووەمی شەكرە، قەڵەوی، نەخۆشییەكانی دڵ، جەڵتەی مێشك و هەندێك شێرپەنجە- بەهۆی گۆڕانی یەك جینییەوەن، بەڵام ئێستا بە گشتی ئەم حاڵەتانە دەگەڕێننەوە بۆ تۆڕێكی تێكچوونی كاركردنی بایۆلۆژی. وە ئەو خۆراكانەی دەیخۆین هۆكارێكی گرنگە بۆ ئەو تێكچوونە، بەشێكیش لەبەر ئەوەی خۆراكەكانمان هاوسەنگی پێویستی ماددە خۆراكیەكانیان نییە .
بۆ خۆپاراستن لە سەرهەڵدانی ئەم نەخۆشیانە، پێویستە بزانین چۆن چەندین ماددەی خۆراكی لە خۆراكێكدا كارلێك دەكەن و كاریگەرییان لەسەر كارەكانی جەستەی مرۆڤ هەیە، بەپێی كۆمەڵەی خۆراك كە گەورەترین خۆراكی ئەوروپایەڕێكخراو. پزیشكی كارایی ڕێگەیەكی دینامیكییە بۆ هەڵسەنگاندن و ڕێگریكردن و چارەسەركردنی نەخۆشییە ئاڵۆز و درێژخایەنەكان بە بەكارهێنانی خۆراك. هەروەها ئەم بوارەی چاودێری تەندروستی توێژینەوە لەسەر ئەو ڕۆڵە ئەنجام دەدات كە خۆراك لە تەندروستیدا دەیگێڕێت.
ڕوانگەی پزیشكی كارایی سیستەمی هەرسكردنی مرۆڤ یەكێك لە پێكهاتەكانی پزیشكی كارایی سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی كە چۆن خۆراك كاریگەری لەسەر تەندروستی و كاركردن هەیە. كاتێك پزیشكانی كارایی ڕۆڵی خۆراك لە نەخۆشییە درێژخایەنەكاندا دەپشكنن، سەیری چەندین سیستەم دەكەن، وەك سیستەمی هەرسكردن، سیستەمی بەرگری و سیستەمی ژەهراویكردن، بەهۆی پەیوەندییەكانی نێوان ئەو سیستێمانە. بۆ نموونە، لەبەر ئەوەی 80%ی سیستەمی بەرگری لە سیستەمی گەدە و ڕیخۆڵەدا هەیە، كێشەكانی كەسێك لەگەڵ بەرگریدا دەتوانێت پەیوەندی بە هەڵەی هەرسكردنەوە هەبێت.پزیشكی كارایی پێی وایە كە نەخۆشی درێژخایەن نزیكەی هەمیشە پێش ماوەیەكی دابەزینی تەندروستی لە یەكێك یان زیاتر لە سیستەمەكانی جەستەدا دێت. بەم شێوەیە، ئەم پزیشكانە هەوڵدەدەن زوو ئەو نیشانانە دەستنیشان بكەن كە ئاماژەن بۆ تێكچوونی كاركردنی بنەڕەتی، كە لەوانەیە ببێتە هۆی نەخۆشی. یەكێك لەو ڕێگایانەی كە پزیشكی كارایی هەوڵدەدات چارەسەری دابەزینی تەندروستی بكات، دابینكردنی ئەو خۆراك و ماددە خۆراكیانەیە كە پێویستن بۆ گەڕاندنەوەی كاركردن. ئەمە دەستێوەردانێكی كاریگەرە لە ڕووی تێچوونەوە و ناداگیركەر و ئامانجی وەستاندنی پێشكەوتنە بۆ نەخۆشی.
نموونەی نەخۆشییەكانی دڵ و خوێنبەرەكان
لەكاتی گرتنەبەری ڕێبازێكی خۆراكی بۆ تەندروستی و نەخۆشی، گرنگە تێبگەین كە نەخۆشییەك ڕەنگە چەندین هۆكاری هەبێت، و یەكێك لە تێكچوونی كاركردنی بنەڕەتی ڕەنگە ببێتە هۆی چەندین نەخۆشی. ڕەنگە نەخۆشییەكانی دڵ و خوێنبەرەكان لە ڕوونترین نموونەكانی ئەم چەمكە بن.توێژەران دەریانخستووە كە گەشەكردنی نەخۆشییەكانی دڵ دەتوانێت بەهۆی چەندین هۆكارەوە دەستپێبكات. ئەم هۆكارانە بریتین لە بەرگری ئەنسۆلین، بەرزبوونەوەی هۆمۆسیستئین، فشاری ئۆكسجینی، بەرزبوونەوەی كۆلیسترۆڵ، بەرزی فشاری خوێن، ژەهراویبوونی كانزا قورسەكان، فشار و هەوكردن. هەریەكێك لەم هۆكارانە دەتوانن كاریگەری خۆراكیان لەسەر بێت و هەریەكەیان لە بەرامبەردا كاریگەرییان لەسەر پێداویستییە خۆراكییەكانمان هەیە. ئەمەش هەم بۆ خۆپاراستن و هەم بۆ چارەسەركردنی ئەم هۆكارانە دەگرێتەوە .
توێژینەوەیەكی نوێ دەریدەخات كە چۆن ئەو شتانەی دەیخۆیت كاریگەرییان لەسەر مەترسی مردنت هەیە بەهۆی نەخۆشییەكانی دڵ، جەڵتەی مێشك، یان جۆری دووەمی شەكرە. دۆزینەوەكان ڕێگاكانی گۆڕینی خووەكانی خواردنتان بۆ باشتركردنی تەندروستیتان پێشنیار كردووە.
شارەزایان پێشتر دەزانن كە پلانی خواردنی تەندروست سەوزە و میوە و دانەوێڵەی تەواو و بەرهەمە شیرەمەنیەكانی بێ چەوری یان كەم چەوری لەخۆدەگرێت. هەروەها خۆراكی تەندروست گۆشتی بێ چەوری و پەلەوەر و ماسی و فاسۆلیا و هێلكە و گوێز لەخۆدەگرێت. چەوری تێر و ترانس و سۆدیۆم و شەكری زیادكراو سنووردار دەكات.
زانایان كە لەلایەن NIH پارەدار دەكرێن شیكارییان كردووە كە چۆن ئەم ١٠ هۆكارە خۆراكییە كاریگەرییان لەسەر مەترسی مردنت هەیە بەهۆی نەخۆشییەكانی دڵ، جەڵتەی مێشك و جۆری دووەمی شەكرە. ئەمانە بە نەخۆشیەكانی میتابۆلیكی دڵ ناسراون. تیمەكە پشتی بە زانیارییەكانی ڕاپرسی نیشتمانی پشكنینی تەندروستی و خۆراكیی CDC (NHANES) و داتای نیشتمانی مردن بەستووە.زاناكان بۆیان دەركەوت كە مەترسی مردن بەهۆی ئەو 3 نەخۆشییە زیاترە بۆ ئەو كەسانەی كە زۆر سۆدیۆم و گۆشتی پرۆسێس كراو و خواردنەوە شیرینكراوەكانی شەكر و گۆشتی سووری پرۆسێس نەكراویان خواردووە. هەروەها مەترسی مردن لەنێو ئەو كەسانەدا زیاتر بووە كە گوێز و تۆو، چەوری ئۆمیگا ٣ی خواردنە دەریاییەكان، سەوزە، میوە، دانەوێڵەی تەواو، یان چەوری فرە نەتێریان نەخواردووە. بەپێی شیكارییەكە، نزیكەی نیوەی (45%)ی مردنەكان لە ساڵی 2012 بەهۆی ئەو 3 نەخۆشییە پەیوەندییان بە زۆر یان زۆر كەمەوە هەبووە لەم 10 هۆكارە خۆراكییە.
دكتۆر دەیڤید گۆف، پسپۆڕی نەخۆشییەكانی دڵ و تەندروستی گشتی لە NIH ڕوونی دەكاتەوە: “ئەم توێژینەوەیە ژمارەی مردنەكانی میتابۆلیكی دڵ دادەمەزرێنێت كە دەتوانرێت پەیوەست بكرێت بە خووی خواردنی ئەمریكییەكان و ژمارەكەش زۆرە”. ئاماژەی بەوەشكردووە، دووەم: ئەوە نیشان دەدات كە چۆن كەمبوونەوەی ئەم دواییەی ئەو مردنانە پەیوەندی بە باشتربوونی خۆراكەوە هەیە و ئەم پەیوەندییە بەهێزە. كارێكی زۆر هەیە بۆ ڕێگریكردن لە نەخۆشییەكانی دڵ، بەڵام ئەوەش دەزانین كە خووی خۆراكی باشتر دەتوانێت تەندروستیمان بە خێرایی باشتر بكات، هەروەها دەتوانین لەسەر ئەو زانیاریانە كاربكەین بە ئەنجامدانی گۆڕانكاری بچووك و بنیاتنانی لەسەر كە بە تێپەڕبوونی كات كۆدەبنەوە”.
دەرەنجام
هەموومان پێویستمان بەوەیە كە تەندروستەمان بپارێزین تاوەكو لە نەخۆشیە جەستەیی و دەرونیەكان بە دور بین ئەویش لەڕێگای كەمكردنەوەی خواردنی نا تەندروست وە گرینگی دان بە خواردنی تەندروست ئەو خواردنانەی كە كەشەمان بۆ تەندروستی دروست ناكەن وە گرینگی دان بە وەرزش بۆدوربون لە نەخۆشی.
