ئامادەکردنی: مسلح عومەر عەبدولڕەحمان
قوتابی قۆناغی سێیەمی
بەشی بیرکاری
فاکەڵتی پەروەردەی
زانکۆی سـۆران
ڕەوشت یان ئەخلاق جیاکردنەوەی نیاز و بڕیار و کردەوە باش و دروستەکانە لە ھەڵە و نادروستەکان. ڕەوشت دەتوانێت وەک جەستەیەک بێت بۆ پێوەرەکان یان ئامرازەکان کە لە پەرلەیەکی ڕەفتاری لە فەلسەفە و ئایین یان کەلتوورێکی دیاریکراوەوە وەرگیراوە، یان ڕەنگە لە ستاندەردێکەوە وەرگیرابێت کە مرۆڤ پێی وایە دەبێت ھەموو خەڵکان وەھابن. ھەروەھا ڕەوشت لەوانەیە بە تایبەتی ھاوخەم بێت لەگەڵ «چاکە»یان «ڕاست».فەلسەفەی ڕەوشت فرە ڕەوشتی لەخۆ دەگرێت، کە بابەتی ئەبستراکتی وەک ئینتۆلۆژی ڕەوشتی و ئیپیستمۆلۆجی ڕەوشتی و ڕەوشتی نۆرمی دەگرێتەوە، کە زیاتر سیستەمی کۆنکریتی بڕیاردانی ڕەوشتی وەک ڕەوشتی دیۆنتۆلۆژی و نموونەیەک لە فەلسەفەی ڕەوشتی نۆرمی یاسای زێڕینە، کە تێیدا ھاتووە: «مرۆڤ دەبێت وەک کەسێکی تر مامەڵە بکات بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ خۆی بکات» بێ ڕەوشتی دژایەتییەکی چالاکە بەرامبەر بە ڕەوشت (واتە دژایەتیکردن لەگەڵ ئەوەی کە چاکە یان ڕاست)، لەکاتێکدا بێ ڕەوشتی بە جۆراجۆری وەک بێ ئاگایی و بێ باکی یان بێباوەڕی لە ھەر کۆمەڵگەیەک پێناسە دەکرێت.
ڕەوشتی ڕوکەشیانە
لە ڕووی ڕووکەشییەوە «ڕەوشت» ئاماژە بە بەھا کەسی و کولتوورییەکان، پەرلەکانی ڕەفتار یان زیاتری کۆمەڵایەتی لە کۆمەڵگایەک دەکات، کە ئەو پەرلە ڕەفتارانە دابین دەکەن کە تێیدا جێبەجێی دەکات و لەلایەن تاکێکەوە پەسەند دەکرێت. ئەو بابەتە بانگەشەی بابەتی دروستی یان نادرووستی ناکات، بەڵام تەنھا ئاماژە بەوە دەکات کە بە ڕاست یان ھەڵە دادەنرێت. ڕەوشتی ڕووکەشیانە لقێکە لە فەلسەفە کە بەجۆرێک واتای ڕەوشت بەرجەستەدەکات. لە واتا نۆرمییەکەیدا، «ڕەوشت» ئاماژە بە ھەر شتێک دەکات کە لە ڕاستیدا ڕاست بێت یان ھەڵە بێت، کە لەوانەیە سەربەخۆ بێت لەو بەھا یان زیاترانەی کە لەلایەن ھەر گەل و کلتورێکی تایبەتەوە ھەڵگیراون. ڕەوشتی نۆرمێتی وەک ڕەوشتی ڕووکەشیانە لقێکە لە فەلسەفە کە بەرجەستەی واتای ڕەوشت دەکات بە گشتی.
بانگەواز کردن کارێکى سەرەکیە لە ئاینى ئیسلامى پیرۆز کە دەست پێدەکات بە {فەرمان کردن بەچاکە وە رێگرى کردن لەخراپە} بەڵام ئەگەر ئەمت نەتوانى و بەربەستت بۆ دروست کرا ئەوا قۆناغى دووەم دێتە پێش ئەویش ئەوەیە کە خەلیفەى 5 پینجەمى ئیسلام دەفەرموێت :
عومەرى کورى عبدالعزیز (رەحمەتى خوداى لێبێت) دەفەرموێ {كونوا دعاه إلي الله وأنتم صامتون , قيل: كيف ذلك؟ قال بإخلاقكم}
واتە : بانگەشە بۆ رێگای خوابکە بەبێ دەنگی، ووتیان چۆن ووتی: بەخوو رەوشتەکەت .
نمونە لەسەر خورەوشتى جوان :
١-جوانى ئیمانى مرۆڤ : زمانت پارێزراوبێت لە ووشەى نەشیاو {ليس المؤمن بطعان ولا لعان ولا فاحش ولا بذيء}
٢- کردنى قسەى باش و خۆش : قسەى خۆش و بەسود چاکە کردنە {وقولوا للناس حسنا} البقرة : 83.
٣- لێبرودەى و کپ کردنى تورەیت {والكاظمين الغيظ والعافين عن الناس والله يحب المحسنين} ال عمران 134.
٤- چاکسازى کردن لەنێوان خەڵکى{وأصلحوا ذات بينكم } انفال : 1.
٥-پەى بردنى چاک بەخەڵکى (ظنى چاک) (حسن الظن) : {یا أيها الذين آمنوا اجتنبوا كثيرا من الظن إن بعض الظن إثم} حجرات : 12 .
٦-ئارام گرتن : {إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب} زمر : 10.
٧- ئیحسان لەگەڵ خەلکى : {وأحسن كما أحسن الله إليك} القصص : 77 .
٨- وازهێنان لەغەیبەت کردن و قسە هێنان و بردن لە نێوان خەڵکى {ولا يغتب بعضكم بعضا…} الحجرات : 12 .
٩- داد پەروەرى لەنێوان خەڵکى : {إن الله يأمر بالعدل والإحسان} النحل : 90.
١٠- وازهینان لە موناقەشەى بێ سوود .
١١-بەخشین و سەخاوەت: {وما أنفقتم من شيء فهو يخلفه وهو خير الرازقين}سبأ : 39.
١٢- نەرم ونیانى :{ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك} ال عمران : 159.
١٣-راست گۆیی: {يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله وكونوا مع الصادقين} التوبة : 119.
١٤-خۆ بەکەم زانین : {واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين} الشعراء : 215.
سەرچاوەکان:
- Stace, w t (1937). The Concept Of Morals.
- ^ Johnstone, M. J. (1990-12). “Bioethics: a nursing perspective”.
