سۆزان محەمەد ئەحمەد
قۆناغی سێیەمی ئێواران بەشی زانستە كۆمەڵایەتییەكانی زانكۆی سۆران
شۆرشی ئاگری داغ ئارارات ( ۱۹۲۷-۱۹۳۱) پاش سەركوتكردنی شۆڕشەكەی شێخ سەعیدی پیران، كەمالییەكان توندتر لەجاران دەستیان دایە سیاسەتی راگواستنی كوردو بە زۆركردن بە تورك و تواندنەوەی كورد. بۆیە رۆشنبیران و نیشتیمان پەروەرانی كورد بە یەكخستنی دەنگیان و وەستانەوەی لەبەرامبەر ئەو سیاسەتە پڕ لەستەمە نەتەوەییەی كەمالییەكان، ساڵی ۱۹۲۷ لەناوچەی (بیحەمدون) لەلوبنان كۆنگرەیەكیان بەست، وتیایدا بڕیاری دامەزراندنی كۆمەڵەی (خۆیبون)درا.
خۆیبون بڕیاریدا چیای ئاگری داغ لەباكووری كوردستان بكرێتە مەڵبەندی هەڵگیرساندنی شۆڕش دژی كەمالییەكان و سەركردایەتی شۆڕشەكەش بە جەنەراڵ ئیحسان نوری پاشا سپێردرا، كە ئەفسەرێكی كورد بوو لەسوپای عوسمانی خەڵكی شاری بەدلیس بوو. لە۲٨ تشرینی دووەمی ساڵی۱۹۲۷ سەربەخۆیی كوردستان لەچیای ئاگری داغ )ەوە ڕاگەیەندراو ئاڵای كوردستان هەڵكرا، دوای ئەوە پارتیزانەكانی كورد بەسەرۆكایەتی ئیحسان نوری پاشا توانیان ناوچەكە ئازاد بكەن، لەسەربازی تورك. دواتر هیزەكانی تورك لەهەموولایەكەوە پەلاماری ئەو ناوچە سەختەی كوردستانیدا. بەڵام كوردەكان زەبرێكی كوشندەیان لێوەشاندن و زیانی سەدەهاكوژراو و بریندارو دیلیان لێدان، وێڕای خستنە خوارەوەی 12 فڕۆكەی جەنگی، دەست بەسەرداگرتنی ٦٠ رەشاش و ٦٠ تۆپ و ٥٠ مەترە لۆزو ١٥٠ چادرو ٣ هەزار تفەنگ و ٥٠ بار ئازووقە، زیاتر لە ٤ هەزار سەربازیش لەڕیزەكانی سوپای توركدا ڕایانكرد.
بەمجۆرە ناوچەیەكی فراوان لە (وان و ئاگری و ئیغیدیرو بایەزیدو قارس و موش) كەوتە دەست شۆڕشگێران. كاتێك حكوومەتی توركیا سەیری كرد بینی تەنها دوو فەیلەقی (٧،٨) و پاشماوەی چەند فەیلەقێكی تر لەناوچەكە مابوونەوە، بۆیە بڕیاریدا لەدایكبووانی ساڵانی (١٩٠١-١٩٠٦) بۆخزمەتی سەربازی بانگێشت بكات، هەروەها توركەكان رایانگەیاند كە ئەم هێزانەیان بۆلێدانی دزوو چەتە و ڕێگرەكانە كە لەدیوی سنوری ئێرانەوە دزیان كردووە و هاتونەتە نێو سنووری توركیا. دوای ئەوەی هێرشێكی بەربڵاوی تورك دەستی پێكرد، هەرچی گوندو كێلگەی كشتوكاڵی هاتە سەر ڕێیان ئاگریان تێبەرداو سووتاندیان بەڵام بەمەش نەیانتوانی بەسەر شۆڕشگێڕاندازاڵ بن.بۆیە دواجار كەمالییەكان پەنایان بردە بەر حكوومەتی رەزا شای پەهلەوی لەئێران و ئەویش رەزامەندی خۆی لەسەر بەكارهێنانی خاكی ئێران لەلایەن توركەكانەوە پیشاندا بۆلێدان و گەمارۆدانی شۆڕشگێران، بەمجۆرە دوای شەڕێكی نابەرامبەر دەستەو یەخە، هێزەكانی تورك لەهەموو لایەكەوە گەمارۆی بنكەی شۆڕشگێرانیان لەچیای (ئاگری داغ)دا داو داگیریان كردەوەو خەڵكێكی زۆریشیان كوشت.
