ڕەیان معین باویل
قوتابی فاكەڵتی ئاداب ـ بەشی مێژوو
كۆمەڵكوژی دەرسیم یەكێكە لە تاریكترین و دڵتەزێنترین ڕووداوەكانی مێژووی هاوچەرخی توركیا. لە ساڵی ١٩٣٧-١٩٣٨، حكومەتی توركیا هەڵمەتێكی سەربازیی بەرفراوانی ئەنجامدا دژی دانیشتوانی ناوچەی دەرسیم (ئێستا پارێزگای تونجەلی) كە زۆرینەیان كورد و عەلەوی بوون. ئەم ڕووداوە بە یەكێك لە گەورەترین كۆمەڵكوژییەكانی سەدەی بیستەم دادەنرێت و كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر پەیوەندی نێوان دەوڵەتی تورك و كەمینە نەتەوەییەكان بەجێهێشت.
كۆمەڵكوژی كوردان لەدەرسیم پێش حەفتاو هەشت 78 ساڵ بوە، لەئەنجامی زوڵم و زۆری دەوڵەتی توركیا و سیاسەتی بەتورككردنی هەموو ناوچەكانی باكووری كوردستان بەرێوەچووە.
دەوڵەتی توركیا لەژێر پاساوی جێبەجێكردنی یاسای دوبارە نێشتەجێكردنەوە كە ساڵی 1934 دەرچوە، دەستیكرد بە راگواستنی كورد لە زێدی باوباپیرانی و نیشتەجێكردنی لەشوێنی تر بەتایبەت لەخۆرئاوای توركیاو هێنانی تورك بۆ شوێنی كوردەكان (سایسەتی بەتورك كردن)، ئەمەش وایكرد گەورەترین راپەڕین و شۆڕشی چەكداری دژ بەتورك دەستپێبكات لەناوچەی دەرسیم بەسەركردایەتی سەید ڕەزا، دەولەتی تورك زۆر بەتوندی روبەڕوی ئەم راپەڕینە بویەوە لەئەنجامدا دەیان هەزار كورد كوژران.
ناوچەی دەرسیم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی توركیا هەڵكەوتووە و بە درێژایی مێژوو ناوچەیەكی خۆبەڕێوەبەر و نیمچە سەربەخۆ بووە. دانیشتوانەكەی زۆرینە كوردن و پەیڕەوی ئایینی عەلەوی بوون، كە جیاوازییان هەبوو لەگەڵ زۆرینەی موسوڵمانی سوننەی توركیا. لە دوای دامەزراندنی كۆماری توركیا لە ساڵی ١٩٢٣، حكومەتی نوێ سیاسەتی تورك-كردن و یەكخستنی نەتەوەیی گرتەبەر، كە بووە هۆی دروستبوونی ناكۆكی لەگەڵ كەمینە نەتەوەییەكان، بە تایبەت لە ناوچەی دێرسیم.
هۆكارەكانی ئەم كۆمەڵكوژییە:
1ـ سیاسەتی یەكخستنی نەتەوەیی بە تورككردن.
2ـ هەوڵی حكومەت بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ناوچە دوورە دەستەكان.
3ـ ترسی حكومەت لە سەرهەڵدانی بزووتنەوەی نەتەوەیی كوردی
4ـ جیاوازیی كولتووری و ئایینی نێوان دانیشتوانی دەرسیم و دەسەڵاتی ناوەندی
ڕووداوەكانی كۆمەڵكوژی :
لە ساڵی ١٩٣٧، حكومەتی توركیا هێرشێكی سەربازیی بەرفراوانی دەستپێكرد بۆ سەر ناوچەی دەرسیم. سوپای تورك بە فڕۆكە، تۆپخانە و هێزی پیادە هێرشی كردە سەر گوندەكان و شارۆچكەكانی ناوچەكە. سەرەتا خەڵكی ناوچەكە بەرگرییان كرد بە سەركردایەتی سەید ڕەزا، بەڵام بەهۆی نابەرامبەری هێز و چەك، بەرگرییەكەیان تێكشكا. هێرشەكان بۆ ماوەی ساڵێك بەردەوام بوون و بوونە هۆی كوشتنی هەزاران كەس و ئاوارەبوونی دەیان هەزاری دیكە.
شێوازەكانی كوشتن و سەركوتكردن :
لە كۆمەڵكوژی دەرسیمدا، چەندین شێوازی دڕندانە بەكارهێنران بۆ كوشتن و سەركوتكردنی دانیشتوان:
بۆردومانی ئاسمانی:
فڕۆكەكانی سوپای تورك بە شێوەیەكی بەرفراوان گوند و شارۆچكەكانیان بۆردومان دەكرد، كە بووە هۆی كوژرانی ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتیانی سڤیل.
گوللەبارانكردنی بەكۆمەڵ:
هێزەكانی سوپا خەڵكیان لە گۆڕەپانەكان كۆدەكردەوە و بە شێوەی بەكۆمەڵ گوللەبارانیان دەكردن.
سووتاندنی خەڵكی بە زیندویی:
لە هەندێك حاڵەتدا، خەڵكیان لە ناو ماڵەكانیان یان شوێنە گشتییەكان كۆدەكردەوە و ئاگریان تێبەردەدان.
خنكاندن بە گازی ژەهراوی:
بەكارهێنانی گازی ژەهراوی لە ئەشكەوتەكان بۆ كوشتنی ئەو كەسانەی كە خۆیان حەشار دابوو.
ڕاگواستنی زۆرەملێ:
بەشێكی زۆر لە دانیشتوان بە زۆر ڕاگوێزران بۆ ناوچەكانی دیكەی توركیا.
برسیكردن و تینووكردن:
گەمارۆدانی ناوچەكان و ڕێگریكردن لە گەیشتنی خۆراك و ئاو بە دانیشتوان.
ئەم كۆمەڵكوژییە كاریگەرییەكی قووڵی لەسەر كۆمەڵگای كوردی و عەلەوی بەجێهێشت :
1ـ بەكارهێنانی توندوتیژیەكی زۆر و كوژرانی ژمارەیەكی زۆر لەخەڵكی.
2ـ ئاوارەبوون و پەرتەوازەبوونی بەشێكی زۆر لە دانیشتوانی ناوچەكە.
3ـ دروستبوونی بێمتمانەیی و ترس لە نێوان كورد و دەوڵەتی تورك.
لیستی سەرچاوەكان:
1ـ كتێب/دۆزی كورد لە چەند باسێكی مێژووییدا. نووسینی/ئەحمد حەمەد ئەمین.
2ـ كتێب/ئەمەی لە دەرسیم ڕووی دا لە دەمی قوربانییەكانەوە.نووسینی/مونزور چەم.
