سیاسەتی حكومەتی سووریا بەرامبەر بە كورد لە دوای جەنگی دووه‌مى جیهانی

عەبدوڵڵا بایز رواندزی

دوای كۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەم و دەرچوونی سوریا لە ژێر دەسەڵاتی فەرەنسا لە ساڵی ١٩٤٦، پەیوەندی نێوان حكومەتی نوێی سوریا و گەلی كورد لە سوریا كەوتە قۆناغێكی نوێوە، كورد بە درێژایی مێژوو لە بەشی باكووری ڕۆژهەڵاتی سوریای ئەمڕۆ (ناوچەی جەزیرە، كۆبانێ و عەفرین) نیشتەجێ بوون. بەڵام لە سەردەمی داگیركاری فەرەنسا، سنووری وڵاتە تازە دروستكراوەكان بە شێوەیەك دیاری كران كە بەشێكی بەرچاو لە كورد كەوتنە ناو سنووری سوریا.لە پێش سەربەخۆیی سوریا لە ساڵی ١٩٤٦، ژمارەی كورد لە سوریا بە نزیكەی ١٠٪‏ی دانیشتوانی وڵات مەزەندە دەكرا. سەرەڕای ئەمەش، كورد هەرگیز بە شێوەیەكی فەرمی وەك كەمایەتییەكی نەتەوەیی لەلایەن حكومەتی سوریاوە دان پێدانەنراوە،بەگشتی لە دوای سەربەخۆی سوریاوە سیاسەتی حكومەتی سوریامان دابەش كردووە بۆ دوو قۆناغ:

قۆناغی یەكەم (١٩٤٦-١٩٦٣): سەرەتای سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی :

لە دوای سەربەخۆیی، سوریا كەوتە ژێر كاریگەری بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی عەرەبی لەم قۆناغەدا، سەرەڕای ئەوەی كە سیاسەتێكی سیستەماتیك دژی كورد پەیڕەو نەدەكرا، بەڵام هەنگاوی گرنگیش بۆ دانپێدانان بە مافەكانیان دانەنرا،بە گشتی حكومەتی سوریا (سیاسەتی تواندنەوە) كوردی گرتبووە بەر، كە ئامانجی سەرەكی سڕینەوەی ناسنامەی كوردی و توانەوەیان لە ناو كۆمەڵگای عەرەبیدا بوو.
لەم سەردەمەدا، كورد لە مافی بەكارهێنانی زمانی خۆیان لە خوێندن و ڕاگەیاندندا و دروسكردن پارت و ڕێخراو بێبەش كرابوون، هەرچەندە قەدەغەیەكی فەرمی لەسەر بەكارهێنانی زمانی كوردی لە ژیانی ڕۆژانەدا نەبوو. هاوكات، سیاسەتی نیشتەجێكردنی عەرەب لە ناوچە كوردنشینەكان دەستی پێكرد، كە دواتر بە شێوەیەكی بەرفراوانتر پەیڕەو كرا.

قۆناغی دووەم (١٩٦٣-٢٠٠٠): سەردەمی بەعس و سیاسەتی تەعریب :

ساڵی ١٩٦٣ خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی سوریادا كاتێك پارتی بەعس دەسەڵاتی گرتە دەست. لەم سەردەمەدا، بە تایبەت لە ژێر فەرمانڕەوایی حافز ئەسەد (١٩٧٠-٢٠٠٠)، سیاسەتی تەعریب (عەرەبكردن) بە شێوەیەكی سیستەماتیك پەیڕەو كرا.

بەشێك لە نموونەی سیاسەتەكانی تەعریب لەم قۆناغەدا :

١-سەرژمێریی ١٩٦٢: لە ساڵی ١٩٦٢، حكومەتی سوریا سەرژمێرییەكی نائاسایی لە پارێزگای حەسەكە ئەنجام دا كە بە هۆیەوە نزیكەی ١٢٠،٠٠٠ كورد
ڕەگەزنامەی سوریاییان لێ سەندرایەوە و بوونە (بیانی) یان (تۆمارنەكراو). ئەم ڕەوشە تا ئێستاش كاریگەری نەرێنی لەسەر بەشێكی بەرچاو لە كورد هەیە.
٢-پشتێنەی عەرەبی (الحزام العربی): لە ساڵی ١٩٦٥، حكومەتی سوریا پلانی “پشتێنەی عەرەبی” خستە گەڕ كە بەپێی ئەو پلانە، هەوڵی دروستكردنی پشتێنێكی عەرەبنشین بە درێژایی سنووری توركیا دەدرا، بە مەبەستی جیاكردنەوەی كوردی سوریا لە كوردی توركیا.

٣-گۆڕینی ناوی شوێنەكان: لە درێژەی سیاسەتی تەعریبدا، ناوی سەدان گوند و شار و ناوچەی كوردنشین گۆڕدران بۆ ناوی عەرەبی،نمونە كۆبانێ كرا بە (عین العرب).
٤-قەدەغەكردنی زمانی كوردی: بەكارهێنانی زمانی كوردی لە خوێندن و ڕاگەیاندن و دامودەزگا حكومییەكان قەدەغە كرا. تەنانەت قسە كردن بە كوردی لە شوێنە گشتییەكان جار جار ڕووبەڕووی سزا دەبووەوە.
٥-نكۆڵیكردن لە ناسنامەی كوردی: حكومەتی سوریا لە ژێر دەسەڵاتی بەعس، بە فەرمی نكۆڵی لە بوونی نەتەوەیی كورد دەكرد و ناویان دەنا “عەرەبی چیاكان”.
٦-سنوورداركردنی چالاكی سیاسی: حزبە كوردییەكان قەدەغە كران و چالاكوانانی كورد ڕووبەڕووی گرتن و زیندانیكردن و ئەشكەنجە دەبوونەوە.

هۆكارەكانی دژایەتی كوردی لە سووریا :

١-ناسیۆنالیزمی عەرەبی: بیری ناسیۆنالیزمی عەرەبی كە بناغەی ئایدیۆلۆژیای پارتی بەعسی بوو، هەموو نەتەوەكانی تری وەكو هەڕەشە بۆ سەر یەك پارچەی وڵات دەبینی.
٢-مەترسی جیابوونەوە: ترسی حكومەتی سوریا لە داخوازییەكانی كورد بۆ سەربەخۆیی، بە تایبەت لە ناوچە سنوورییەكان.
٣-پەیوەندی لەگەڵ توركیا و عێراق: سوریا هەوڵی داوە پەیوەندی باش لەگەڵ توركیا و عێراق بپارێزێت، كە هەردووكیان كێشەیان لەگەڵ كوردەكانی ناو سنووری خۆیان هەبووە.

كاریگەری سیاسەتەكان لەسەر كورد :

١-شوناسی نەتەوەیی: سەرەڕای هەموو هەوڵەكانی حكومەتی سوریا بۆ تواندنەوەی كورد، كوردی سوریا توانیویانە شوناسی نەتەوەیی خۆیان بپارێزن.
٢-هەژاری و دواكەوتوویی: سیاسەتی پشتگوێخستنی ناوچە كوردنشینەكان بووەتە هۆی هەژاری و دواكەوتوویی ئەم ناوچانە لە ڕووی ئابووری و خزمەتگوزارییەوە.
٣-بزووتنەوەی سیاسی: سەركوتكردنی كورد بووەتە هۆی بەهێزبوونی بزووتنەوەی سیاسی كوردی لە سوریا، بە تایبەت لە سالەكانی دواییدا.
سیاسەتی حكومەتی سوریا بەرامبەر بە كورد لە دوای جەنگی جیهانی دووەم، بە گشتی سیاسەتێكی نەرێنی و سەركوتكارانە بووە.
لە كۆتاییدا، چارەسەركردنی كێشەی كورد لە سوریا پێویستی بە گۆڕانكاری بنەڕەتی لە سیاسەتی حكومەتی سوریا هەیە. دانپێدانان بە مافە نەتەوەیی و كولتوورییەكانی كورد و دابینكردنی سیستەمێكی فیدڕاڵی یان لامەركەزی كە مافی هەموو پێكهاتەكانی سوریا بپارێزێت، دەتوانێت ڕێگاچارەیەك بێت بۆ كێشە مێژووییەكانی نێوان كورد و حكومەتی سوریا.

سەرچاوەكان :

لسياسة الاستعمارية لحزب البعث السوري في غرب كردستان،د. جواد ملا،٢٠٠٤
Tejel, J,Syria’s Kurds: History, Politics and Society. Routledge.(2009)
ڕۆژئاوای کوردستان،هەندرێن شێخ راغب،٢٠١٩