شەهێن خدر حەسەن
قوتابی قۆناغی چوارەم ـ بەشی مێژوو / فاكەڵتی ئاداب
پاش ڕاپەڕینی 1930،حكوومەتی توركیا بە توندی ڕێبازی لەنێو بردن و تواندنەوەی كوردەكانی گرتەبەر، ساڵی 1925 یاسایەك پەسندكرابوو كە بەگوێرەی ئەو ، نیزامی “پشكنینی گشتی”دامەزرا. ئەو پشكنینە زۆربەی بەشەكانی كوردستانی دەگرتەوە و مافی ئەوەی هەبوو حكومەتی نیزامی بەرپا بكا و لە ناوچەكانی دراوسێ ڕا هێزی عەسكەری بێنێ.
لە مانگی مایسی 1932دا یاسایەكی دیكە دەرچوو كە بەپێی ئەو سەدان و هەزاران كورد لە مەڵبەندی خۆیان گوێزرانەوە بۆ مەڵبەندی ئەوتۆ كە تەنیا 5٪ ی دانیشتوان پێك بێنن.
ئەم یاسایە بە ڕاشكاوی دەڵێت: ؛ئەوانەی زمانی زگماكی یان توركی نەبێ، ڕێگایان نادرێ دێیەكانیان دروست بكەنەوەو دەستەو كۆمەڵی پیشەسازی و ئاینی و هی تر دابمەزرێننەوە.؛
ئەم یاسایە پێچەوانەی پەیمانی لۆزانیش بوو،كە لە بەندی 38 دا دەڵێ: ؛حكومەتی توركیا بەڵێن دەدا كە دەستەبەریی ژیان و مافەكانی دانیشتوانی توركیا لە ئەستۆ بگرێ.؛
وە لە بەندی 39دا دەڵێ: ؛لە بەكارهێنانی هیچ زمانێكدا پشتگیری ناكرێ. هاونیشتمانانی توركیا دەتوانن بە ئازادی هەر زمانێك لە پێوەندی تایبەتی خۆیاندا ، یان لە نوسراوەكانی بازرگانی ،ئاینی و یان ڕۆژنامەگەری ،یان لەهەر چەشنە بڵاوكراوەیەكدا ، یان لە كۆبونەوە ئاشكرایەكاندا ، بەكاربێنن.؛
كاربەدەستانی توركیا بە بەرهەمی سیاسەتی زەبروزەنگ ڕازی نەبون و بۆ تواندنەوەی گەلی كورد، بۆیە هێرشێكی فكریان دەست پێكرد.
سەرەڕای هەموو ئەمانەش نە سیاسەتی زەبروزەنگ و نە”هێرشی پێ سەلماندن”هیچ قازانجێكیان بەحكومەتی توركیا نەگەیاند.
ڕادەی بەرهەڵست و بەربەرەكانیی كوردەكان بۆ سیاسەت و كوشت و بڕی كاربەدەستانی توركیا، بەئاشكرایی لەو بەیاننامە دەردەكەوێ كە لە ساڵی 1936 مستەفا كەمال لە ئەنجوومەنی نیشتمانی توركیا خوێندییەوە و دەڵێت: ؛گرنگترین مەسەلەی رەوشی نێوخۆیی ئێمە گیروگرفتی دەرسیمە (دەرسیم ناوچەیەكە لە بەشی ڕۆژئاوای توركیا)،؛ هەروەها خەڵكی دەرسیم لە نامەیەكدا بۆ كۆمەڵەی نەتەوەكان ناردویانە كە ناڕەزایی لە ئاكاریی حكومەتی توركیا دەردەبڕن: ؛قوتابخانە كوردییەكان داخران، و زمانی كوردی قەدەغەكراوەو وشەی كورد و كوردستان لە كتێبە زانستییەكان هەڵگیراوە، هەموو چەشنە كردەوەیەكی دڕندانە بەكار هێنراوە بۆ ئەوەی كوردەكان ناچار بكەن، بە ژن و كچیشەوە، لە پڕۆژە عەسكەریەكانی ئەنادۆڵدا كاربكەن، كوردەكان دە كەس دەكەس گوێزرانەتەوە بۆ مەڵبەندە تورك نشینەكان و نابێ لە هیج شوێنێك لە 5٪دانیشتوان پتر بن ….و هتد.؛
قەیرانی ئابووری ساڵەكانی 1928_1932 :
قەیرانی ئابووری، رەوشی ئابووریی و زەحمەتكێشانی توركیاو بەتایبەتی كوردستانی زۆر شپرزە كرد، هەژاری و بێكاری بڵاوبۆوە و پایەی ژیانی جوتیاران ئەوەندەی تریش هاتە خوار.ئەوانە و سەرباری هەمووانیش سیاسەتی چەوساندنەوەو زەبروزەنگ و ڕەگەزپەرستی كاربەدەستانی توركیا لەساڵی 1937دا بوون بوە هۆی هەڵگیرسانی ڕاپەڕینێكی گەورە بە سەرۆكایەتی (سەید ڕەزا لە ناوچەی دەرسیم).حكومەتی توركیا لەشكرێكی زۆری بۆ سەركوتكردنی شەڕكەرە كوردەكان تەرخان كرد و سەرلەنوێ هەزاران كەس كوژران و سەید ڕەزا و لەگەڵ هەندێ لە هاوڕێكانی بە تاوانی چەتەیی لە سێدارەدران.
“ئی ڕومانیت”گاڵتە بە ئەقڵی كاربەدەستانی توركیا دەكا كە ئەو سەرۆكە كوردانەی لە پێناوی یەكیەتی نیشتمانەكەیان خەبات دەكەن بە “دزیان”دەزانن، بەڵام سەرۆكێكی تورك كە بێگانە لە وڵاتی خۆی وەدەردەنێ بە “نیشتمان پەروەر”دادەنێن.
لەپاش كوژاندنەوەی ڕاپەڕینەكەش حكومەتی توركیا بەبیانووی مانۆڕی عەسكەریەوە ئاكارێكی بۆ لەناوبردنی كوردەكان ڕەچاوكرد، كە هەرگیز وێنەی نەبینرابوو.
حكومەتی توركیا ڕاپەڕینەكەی ساڵی 1925ی بەدەستكردی ئینگلیزییەكان دەزانی و دەبێ ئەو ڕاستیەش بوترێت كە ئیمپریالیزمی بریتانیا ئەو ڕاپەڕینەی پێ خۆش بوو. چونكە كێشەی بریتانیا و توركیا لەسەر مەسەلەی موسڵ ئەنجوومەنی كۆمەڵەی نەتەوەكان دا باسی لێدەكرا .(پوگوریلوف )دەڵێت “لەماوەی ئەو شێواویەدا كە لەسەر مەسەلەی موسل پێكهاتووە، هەرچەشنە پێك هەڵپڕژانێك لەناو كوردەكان و حكومەتی توركیادا ڕوویدا، بە قازانجی بەریتانیا تەواو دەبێت.”
بێگومان فكری یەكخستنەوەی كوردستان یەكێك لە هۆیەكانی هەڵگیرسانی ئەو ڕاپەرینە بووە، هەرچەندە ئەو فكرە لەنێو كۆمەڵانی خەڵكی كوردستان دا زۆر بڵاو نەببۆوە.
دیارە نابێ كاریگەریی بیروباوەڕ و هەستی ئاینی بەكەم بگرین، بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا دەتوانین بڵێین هێزی پاڵ پێوەنەر بۆ ڕاپەڕینی 1925، هەروەك هەموو ئەو ڕاپەڕینانەی سەرەتای سەدەی بیستەمەوە تا شەڕی دوەمی جیهانی هەڵگیرساون ،تێكۆشان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كورد و دابینكردنی مافە نەتەوایەتیەكانی گەلی كوردبووە.
دەرئەنجام:
سیاسەتی كەمالیستەكان بەرامبەر بە چەوساندنەوەی كورد ، كە نكۆڵیان لە ماف و ناسنامەی نەتەوەیی و زمان و جل و بەرگ و مۆسیقا و دەربڕینی كولتوری كوردی سنوردار كرا یاخود قەدەغەكرا.
وە هەروەها سەركوتكردنی ڕاپەرینەكانی كورد وەك:ڕاپەڕینی شێخ سەعید 1925و یاخیبونی دەرسیم 1937_38و یاخیبونی ئاگری 1930و ئەمانە بەشێوەیەكی دڕندانە لەلایەن سەربازییەوە سەركوتكران .
وە هەروەها كوردەكانیان لە ناوچە جیایاكانی توركیا نیشتەجێ كران بۆ تێكدانی چڕبونەوە نەتەوەییەكان.
كە میراتی ئەم ڕێبازە بەردەوامە لە كاریگەری لەسەر دینامیكی سیاسی و كۆمەڵایەتی توركیا سەبارەت بە پرسی كورد لە ئەمڕۆدا.
لیستی سەرچاوەكان:
1-بزوتنەوەی كەمالی و ڕووخاندنی خیلافەتی ئیسلامی./نوسینی :فاروق محمد محمد ٲمین./1432كۆچی 2011ز. 2كوردو توركیا /نوسینی :ئیبراهیم داقوقی .
3_كوردستان و كورد/نوسینی د.عبدلرحمان قاسملۆ ،و، عبدڵڵە حسن زادە.
4جوڵانەوەی ڕزگاری نیشتمانی كوردستان /دكتۆر عەزیز شەمزینی.
