دیاردەی بێکاری و کێشەکانی لە کۆمەڵگەدا

ئەڤین بارزانی

بێکاری یەکێکە لەو کێشە سەرەکییانەی کە کۆمەڵگە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، ئەم دیاردەیە نەک هەر کاریگەری لەسەر ئابووری وڵاتان هەیە، بەڵکو وەک کێشەیەکی کۆمەڵایەتی دێتە پێشەوە کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر تەندروستی دەروونی و کوالیتی ژیانی مرۆڤەکان هەبێت، دەبێتە هۆی ناڕازیبوونی گشتی و گرفتە کۆمەڵایەتییەکان زیاد دەکات و ئاسایش کەم دەکاتەوە، لەم بابەتەدا باس لە هۆکارەکانی بێکاری و کاریگەرییەکانی لەسەر کۆمەڵگە دەکەین و هەروەها چۆنیەتی چارەسەرکردنیشی دەخەینەڕوو.

هۆکارەکانی بێکاری
-پێشهاتە ئابوورییەکان: گۆڕانکاری لەناکاو لە بارودۆخی ئابووریدا، وەک پاشەکشەی ئابووری، دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی هەلی کار و زیادبوونی بێکاری، کاتێک خواست لەسەر کاڵا و خزمەتگوزاری کەم دەبێتەوە کۆمپانیاکان ناچار دەبن ژمارەی فەرمانبەران کەم بکەنەوە.
-پێشکەوتنی تەکنەلۆژی: لە ڕێگای تەکنەلۆژیا دەتوانن پرۆسەی بەرهەمهێنان باشتر بکەن و هێزی مرۆیی کەم بکەنەوە، ئەم پرسە بە تایبەتی لە پیشەسازییەکانی بەرهەمهێناندا دیارە کە ئامێرە پێشکەوتووەکان جێگەی کرێکاران دەگرێنەوە، هەرچەندە ئەم پێشکەوتنانە دەتوانن لە درێژخایەندا بەرهەمهێنان زیاد بکەن، بەڵام لە کورتخایەندا دەبێتە هۆی بێکاری بۆ هەندێک لە کرێکاران.
-ناتەبایی لێهاتووییەکان: یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی بێکاری، ناتەبایی نێوان لێهاتوویی هێزی کار و پێداویستییەکانی بازاڕی کارە، ئەم کێشەیە بە تایبەتی لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا دەبینرێت کە سیستەمی پەروەردەیی نەیتوانیوە بە باشی لەگەڵ پێداویستییەکانی بازاڕدا بگونجێت، دەرئەنجامی ئەم دۆخە بێکاری گەنجانی خوێندەوارە کە توانای پێویستییان نییە بۆ ئەو کارانەی کە لەبەردەستدان.
ئەو گرفتانەی کە بەهۆی بێکارییەوە دروست دەبن چین؟-هەژاری و کەمبوونەوەی ئاستی ژیان، بێکاری ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی داهات، ئەمەش هەژاری زیاد دەکات و ئاستی ژیانی خەڵک بەشێوەیەکی زۆر کەم دەکاتەوە، ئەوانەی داهاتیان نییە، توانای دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانیان وەک نیشتەجێبوون و خۆراک و تەندروستییان نییە.
-کاریگەری نەرێنی لەسەر تەندروستی دەروونی، بێکاری کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر تەندروستی دەروونی خەڵک هەیە، لەدەستدانی کار و دڵنیا نەبوون لە داهاتوو دەبێتە هۆی هەستکردن بە بێ هیوایی و دڵەڕاوکێ و خەمۆکی، ئەم کێشە دەروونیانە دەتوانن لە بەرامبەردا کاریگەری نەرێنی لەسەر پەیوەندییە خێزانیی و کۆمەڵایەتییەکان دروست بکەن.
-زیادبوونی تاوان و نائاسایی کۆمەڵایەتی، ڕێژەی بەرزی بێکاری بەزۆری پەیوەندی بە زیادبوونی تاوان و پشێوی کۆمەڵایەتییەوە هەیە، لەوانەیە ئەو کەسانەی کە ناتوانن کار بدۆزنەوە، بۆ دابینکردنی پێداویستییە داراییەکانیان ڕوو لە کارە نایاساییەکان بکەن، ئەم دۆخە بە تایبەتی لە شار و ناوچە بێبەشەکاندا دەبینرێت.
-ناسەقامگیری ئابووری، بێکاری بەربڵاو دەتوانێت ببێتە هۆی ناسەقامگیری ئابووری، کەمبوونەوەی توانای کڕین لەسەر کاڵا و خزمەتگوزاری کەمدەکاتەوە، ئەمەش دەتوانێت پاشەکشەی ئابووری زیاتر بکات، لە ئەنجامدا ڕەنگە کۆمپانیاکان فرۆشیان کەم بکەنەوە و لە کۆتاییدا ناچاربن کرێکاری زیاتر لە کارەکانیان دووربخەنەوە.
چارەسەری پێشنیارییەکان بۆ ئەم گرفتە بریتین لەمانە:
-بەرزکردنەوەی ئاستی خوێندن و ڕاهێنانی کارامەیی،
یەکێک لە گرنگترین چارەسەرەکان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بێکارییە، ئەمانەش هێزی کارن بۆیە پێویستە بەرنامەکانی ڕاهێنان بەشێوەیەک دابڕێژرێن کە ڕەنگدانەوەی پێداویستییە ڕاستەقینەکانی بازاڕی کار بن، هەروەها پەرەپێدانی بەرنامەکانی پەروەردەی پیشەیی و تەکنیکی دەتوانێت یارمەتی گەنجان بدات بۆ بەدەستهێنانی ئەو لێهاتووییانەی کە پێویستن بۆ کارە بەردەستەکان.
-سیاسەتی ئابووری پشتیوان، حکومەتەکان دەتوانن یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی بێکاری بە جێبەجێکردنی سیاسەتی ئابووری پشتیوانی، ئەم سیاسەتانە بریتین لە وەبەرهێنانی ژێرخانی ئابووری و پەرەپێدانی پیشەسازییەکان و دروستکردنی ئاسانکاری بۆ بازرگانی بچووک و مامناوەند، هەروەها پشتگیری دارایی و قەرز بۆ کارە دەستپێشخەرەکان دەتوانێت ببێتە هۆی دروستکردنی هەلی کاری نوێ.
-هاندانی کارگێڕی و دروستکردنی بزنسی نوێ دەتوانێت یەکێک بێت لە چارەسەرە کاریگەرەکان بۆ کەمکردنەوەی بێکاری، حکومەتەکان دەتوانن هانی خەڵک بدەن بۆ ئەوەی ببنە خاوەنکار لە ڕێگەی دابینکردنی ئاسانکاری دارایی، ئامۆژگاری تەکنیکی، یاسایی، دروستکردنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ دەستپێکردنی کارەکان، ئەم ڕێوشوێنانە دەتوانن یارمەتیدەر بن لە دروستکردنی هەلی کاری نوێ و ڕاکێشانی هێزی کاری بێکاران.