لوقمان جەلال بازید، قوتابی قۆناخی سێیەم، بەشی مێژوو، زانکۆی سۆران
جێگای مشتومڕی زۆرێک لە مێژوونووسان و زانایانە. ئەم نووسینە بەدواداچوون بۆ تایبەتمەندییەکانی لێکۆڵینەوەی مێژوویی و جیاکارییەکانی نێوان مێژوو و زانستە سروشتییەکان دەکات، ڕۆشنایی دەخاتە سەر سروشتی ئاڵۆزی لێکۆڵینەوەی مێژوویی و پەیوەندییەکەی لەگەڵ میتۆدۆلۆژییە زانستییەکان.
زۆرێک لە لێکۆلەران زانستیان پێناسەکردووە بەوەی کە بریتییە لە”کۆمەڵێک راستی و دیاردەی رێکخراوی لە یەکچوو لەسەر یاسا و ڕێسایەکی گشتی کە بەهۆیەوە بتوانرێ پێشبینی دەربارەی رووداوەکان یان دیاردە لەیەکچووەکان بکرێت لە بارودۆخە لەیەکچووە ناسراوەکاندا لە سەر ئەم یاسایانە” ئەگەر ئەمە پێناسەی زانستبێ مێژوو بەپێی ئەم پێناسەیە ناچیتە نێو چوارچێوەی زانستەوە. بەڵام هەندێکیتر لە لێکۆڵەران بەم شێوەیە ناسان دەکەن بۆ زانست کە “کۆمەڵێک راستی ڕێکوپێک کە دەتوانرێ بەهۆی پڕۆگرامێکی تایبەتەوە لە گەڕان و پشکنین و تێبینی کردن بگەین بە دەرهێنانی چەند رێسایەک کە بڕیار دەدات بەسەر ئەو شتەی کە لێکۆلینەوەی لەسەرکراوە”. لێردا مێژوو دەکرێت بەزانست دابندرێت.
ئەوانەی دەڵێن مێژوو زانستە، زۆرجار جەخت لەسەر سروشتی سیستماتیکی و شیکاری لێکۆڵینەوەی مێژوویی دەکەنەوە. ئەوان ئاماژە بەو شێوازە توندانەی لێکۆڵینەوە دەکەن کە مێژوونووسان بەکاریان دەهێنن، وەک کۆکردنەوە و شیکردنەوەی داتاکان، داڕشتنی گریمانەکان و پەرەپێدانی تیۆرییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردە مێژووییەکان، بۆیە ئەتوانین بڵین کە مێژوو لێرەدا لەگەڵ زانستدا هاوبەشە . مێژوونووسان لە توێژینەوەکانیاندا هەوڵدەدەن بۆ بابەتییەت، پشت بە بەڵگەی سەرچاوە سەرەتایی و لاوەکییەکان ببەستن بۆ پشتگیریکردن لە ئارگیومێنتەکانیان.
لە لایەکی ترەوە مێژوو لە چەند ڕوویەکەوە جیاوازە لە زانستە سروشتییەکان. یەکێک لە جیاوازییە سەرەکییەکان لە سروشتی بابەتەکەدایە ،ڕووداوە مێژووییەکان ئاڵۆزن و کاریگەری کۆمەڵێک هۆکاری زۆریان لەسەرە، لەوانە دەزگای مرۆیی، بەها کولتوورییەکان و بارودۆخ. ئەم هۆکارانە وا دەکەن کە دامەزراندنی یاسای ورد یان پێشبینیکردن قورس بێت، کە ئامانجی هاوبەشن لە زانستە سروشتییەکاندا. سەرەڕای ئەوەش، توێژینەوەی مێژوویی زۆرجار لێکدانەوە و حوکمدانی بابەتیی لەخۆدەگرێت، واتا لێکدانەوەیەکی گشتی نیە بۆ هەموو بابەتێک وەکو زانستەکانی ترچونکە مێژوونووسان لەسەر بنەمای بەڵگە بەردەستەکان شیکاری و بنیاتنانی گێڕانەوەکان دەکەن. لەبەرئەمە لێرەدا مێژوو وەک زانست دانی پێداناندرایت.
لایەنێکی دیکە کە مێژوو لە زانستە
سروشتییەکان جیا دەکاتەوە، بێتواناییە لە ئەنجامدانی تاقیکردنەوە کۆنترۆڵکراوەکان بۆ تاقیکردنەوەی گریمانەکان. مێژوونووسان ناتوانن دەستکاری ڕووداوەکان بکەن یان چاودێری ڕووداوە مێژووییەکان بکەن لە ژینگەیەکی کۆنترۆڵکراودا ،بەڵکو پشت بە شیکاری سەرچاوە و شوێنەوارە هەبووەکان دەبەستن، ئەم وایکردووە هەندێک بڵێن کە مێژوو ناتوانرێت بە زانستێکی توند هەژمار بکرێت.
واتا پێچەوانەی زانستە سروشتییەکان، ڕووداوە مێژووییەکان ناتوانرێت لە ژینگە کۆنترۆڵکراوەکاندا دووبارە بکرێنەوە یان چاودێری بکرێن، ئەمەش وایکردووە دامەزراندنی یاسای ورد یان پێشبینیکردن چالاک بێت.
بەڵام زۆرێک لە مێژوونووسان دەڵێن کە مێژوو هێشتا دەتوانرێت بە شیکەرەوەیەکی زانستی هەژمار بکرێت، هەرچەندە میتۆدۆلۆژیای تایبەتی خۆی هەیە. جەخت لەسەر گرنگی شێوازی توێژینەوەی توند و شیکاری ڕەخنەیی بەڵگەکان و بەکارهێنانی چوارچێوەی تیۆری بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردە مێژووییەکان دەکەنەوە. لە کاتێکدا ڕەنگە مێژوو پابەند نەبێت بە شێوازە تاقیکارییەکانی زانستە سروشتییەکان، بەڵام هێشتا بنەماکانی لێکۆڵینەوە، و پەرەپێدانی مۆدێلی ڕوونکردنەوە پەیڕەو دەکات. فەیلەسوفان مێژوویان دابەش کردووە بەسەر دوو بەشدا ( مێژووی ئادەمیزادی و مێژووی سروشت)، یەکەمیان مرۆڤ خۆی کەرستەیەتی؛
لە دووەمیاندا کەرستەکانی لەناو خودی سروشتدایە. بۆیە ئەتوانم لێرەدا ئاماژە بەوە بدەم و پشتڕاستی ئەو قسەیە بکەمەوە کە مێژوو(زانستی زانستەکانە) چونکە ئەوەی دیارە مێژوو هەردوو بەشی لەخۆ گرتووە هەم مڕۆڤایەتی وە هەم زانستە سوشتیەکان(کیما، فیزیا،….).
چەندین بیرمەند و زانا مێژوو بە زانست دەزانن. لێرەدا چەند نموونەیەک دەخەمەڕوو:
لیۆپۆڵد ڤۆن ڕانکە زۆرجار بە باوکی میتۆدۆلۆژیای مێژوویی مۆدێرن دادەنرێت، ڕانکە بانگەشە بۆ لێکۆڵینەوەی زانستی مێژوو لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوەی ئەزموونی و سەرچاوە سەرەتاییەکان دەکرد.
مارک بلۆخ مێژوونووسێکی فەرەنسی و دامەزرێنەری قوتابخانەی ئاناڵسە، بلۆخ جەختی لە بەکارهێنانی میتۆدی بەراوردکاری و مێژووی کۆمەڵایەتی و ڕێبازی نێوان زانستەکان کردەوە لە تێگەیشتن لە دیاردە مێژووییەکان.
کارل پۆپەر لە کاتێکدا بە پلەی یەکەم وەک فەیلەسوفێکی زانست ناسراوە، پۆپەر باسی لەوە دەکرد کە ڕوونکردنەوە مێژووییەکان پێویستە پابەندبن بە بنەما زانستییەکانەوە، جەختی لەسەر گرنگی ساختەکردن و بەڵگەی ئەزموونی لە لێکۆڵینەوە مێژووییەکان کردووەتەوە.
ئی.هـ. کار مێژوونووسێکی بەریتانی و نووسەری کتێبی کاریگەر “مێژوو چییە؟”، کار جەختی لە ڕۆڵی لێکدانەوە و ڕوانگەی بابەتیی مێژوونووس کردەوە لە هەمان کاتدا هێشتا بانگەشە بۆ لێکۆڵینەوەی توند و لێکۆڵینەوەی زانستی مێژوو دەکات.
ئەوەی جێگەی ئاماژەیە کە ئەمانە و چەندین بیرمەندیتر بەپێی تیۆر وچەندین قوتابخانە باس لەمێژوو دەکەن و بەبەکارهێنانی ئەم قوتابخانانە مێژوو بەزانست دائەنێن.
لە کۆتاییدا، ئایا مێژوو بە زانست دادەنرێت یان نا، پەیوەستە بە چۆنیەتی پێناسەکردنی زاراوەی “زانست” و ئەو پێوەرانەی کە بۆ پۆلێنکردن وەک زانستی بەکاردەهێنرێن. ئەگەر مرۆڤ جەخت لەسەر بەکارهێنانی میتۆدی سیستماتیک و شیکاری ئەزموونی و بەدواداچوون بۆ چوارچێوەی ڕوونکردنەوە بکاتەوە، دەتوانرێت مێژوو وەک زانستی سەیر بکرێت. بەڵام ئەگەر تەرکیز لەسەر تایبەتمەندییە ناوازەکانی لێکۆڵینەوەی مێژوویی بێت، لەوانەیە جیاواز لە زانستە سروشتییەکان سەیر بکرێت.
