جەنگی ساردی نێوان (ئێران و سعووديه‌) له‌ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

رێباز غەفوور
قوتابی بەشی سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەزانكۆی سۆران

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە یەكێك لە ئاڵۆزترین ناوچەكان دادەنرێ لە جیهان، هەر لە سەدەی بیستەمەوە ململانێ و ناكۆكی بەردەوام بەرۆكی ناوچەكەی گرتووە، بەڵام لە نێوان ئەو هەموو شۆرش و یاخییبوونە و هەبوونی شەری ناخۆییە، دوو وڵات هەمیشە دێنە ناوهێنان و بەشداردن كە ئەوانیش ( سعودیە و ئێرانن ). تێگەیشتن لە ناكۆكیەكانی نێوان ئەو دوو وڵاتە گرینگیەكی زۆری هەیە بۆ تیگەیشتن لەو كێشە و ململانێیانەی كە لە ناوچەكەدا ڕوودەدەن.
ئاڵێنگاری نێوان سعودیە و ئێران زیاتر بووە بە شەڕ وەك لە كاریگەری، وە تەواوی ناوچەكەش بووە بە مەیدانی جەنگ، هەر لەبەر ئەمەشە ئەم بەرەبەرەكانیەییەی ئەو دوو وڵاتە بە جەنگی سارد ناوزەندەكرێت. كە بەردەوام لە هەوڵی ئەوەدان كە زیاتر و زیاتر كۆنترۆڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست بكەن.
ئەوەی جێگای ئاماژە پێدانە ئەوەیە كە سعودیە و ئێران لە ڕاستیدا هەرگیز راستەوخۆ شەڕیان لە دژی یەكتر ڕانەگەیاندووە، بەڵكوو لە جیاتی ئەوە بەشێوەیەی نا ڕاستەوخۆ شەڕ لە دژی یەكتری دەكەن، ئەویش بە پاڵپشتی كردن و هاندانی لایەنە پێچەوانەیەكان لە وڵاتاندا، كە زیاتر لە وڵاتانی وەك ( عێراق ، سوریا ، یەمەن) زیاتر بەرچاوە، كە ئەمەش لە زانستە سیاسیەكان بە ( شەری بە وەكالە – proxy war ) ناسراوە . كە كاریگەری وێرانكاری بەسەر ناوچەكەدا هەیە.
هەندێك لە شارەزایان دەڵێن ئەم ناكۆكی و شەڕ و ململانێیە، بۆ زاڵبوونی هەرێمی و كۆنتڕۆڵی لایەنی سیاسی و ئابووریە لە ناوچەكەدا تاوەكو زیاتر هەژموونی خۆیان بسەپێنن و كاریگەری فراوانیان هەبێت لەو ناوچەیەدا.
بەڵام هەندێكی تریان دەڵێن ئەو دوو وڵاتە پێشبڕكێ لە گەڵ یەكتری دەكەن لەسەر سەركردەیەتی كردنی ئومەی ئیسلامی لە جیهاندا.
وڵاتی سعودیە هەر كۆنەوە بانگەشەی سەركردایەتی كردنی ئومەی ئیسلامی دەكات، ئەمەش زیاتر بە هۆی هەبوونی هەردوو شاری پیرۆزی مەككە و مەدینە و پرۆسەی حەجكردن لە وڵاتەكەدا، بۆیە ئەمە بووە بە پایەیەكی گرینگ، وە هێز و خۆڕاگری بە وڵاتەكە بەخشیوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەو وڵاتە زیاتر وەك سەركردایەتی (سونە مەزهەبی ئیسلامی) دەبینرێت لە جیهاندا .
لە لایەكی ترەوە (ئەیاتووللە خومەینی ڕیبەری رەوتی شیعەی ئیسلامی و مەرجەعی باڵای ئێران بانگەشەی ئەوە دەكات كە شۆڕشە جەماوەریەكەی ساڵی ١٩٧٩، ئێرانی كردوە بە وڵاتێكی شەرعیەتی ئیسلامی، وە لە دوای ئەم شۆرشە بە دواوە ئێران سەكردایەتی جیهانی ئیسلامی دەكات، بەڵام ئەمەیان جیاواز لە سعودیە، زیاتر سەركردایەتی (مەزهەبی شیعەی ئیسلامی) دەكات .
لەگەڵ ئەوەشدا هەردوو وڵاتەكە یەكتری تۆمەتبار دەكەن بە ئیستغلالكردنی ئەو دابەشكارییە ئاینییەی كە هەیە .
سەڕەڕای ئەو ناكۆكی و ئاڵێنگارییە، ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە هەردوو وڵاتەكە هەندێ شتی هاوبەشیان هەیە لەگەڵ یەكتردا، لە نموونەی هەناردەی نەوت و پاڵپشتیكردن وپشتگیریكردن لە كەیسی فەڵەستین، وە لەگەڵ ئەوەشدا هەردوو وڵات كاردەكەن بۆ باشتر كردنی كەرتی ئابووریان، ئەمانە و زیاتریش دەكرێ وەك چەند خاڵێكی گرینگ سەیربكرێت بۆ ئەوەی هەردوو وڵاتی سەركردەیی سونە و شیعە لە داهاتوو بتوانن پێكەوە كار بكەن .
گرژی و ئاڵەنگاری لە نێوان ئەو دوو وڵاتە ڕەگ و ریشەیەكی كۆنی هەیە وە تاوەكو ئیستاشی لە گەڵ بێت بەردەوامی هەیە، كە چەندین وڵاتی هاوسێ و ناوچەكە بوونەتە قوربانی ئەم ئاڵێنگارییەی نێوانیان، وە تاوەكو سعودیە و ئێران زیاتر فشاریان هەبێت یاخود بەردەوامی بدەن بە دەستێوەردانیان لە وڵاتانی ناوچەكە ، ئەوا بێشك ئەو وڵاتانە دەبن بە وڵاتی شكسخواردوو، وە تاوەكو كێشەی نێوان ئەو وڵاتە زیاتر بەردەوام بێت پێكدادان و ناكۆكی زیاتر بەرۆكی ناوچەكە دەگرێت و دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر ناسەقامگیر دەبێت.