(بەشی سێیەم و كۆتایی)
موحسین عیسا
بە پێی ئەو بنەمایانەی لە بەشەكانی رابردوودا، لەبارەی كۆمەڵگەی مۆدێرن خستبوومانە ڕوو، دەگەین بەوەی كە كۆمەڵگەی كوردی، بنەماكانی كۆمەڵگەی مۆدێرنی تێدانییە، بەڵكوو ئەو كۆمەڵگەیەی كورد هەیەتی، كۆمەڵگەیەكی نەریتییە، چونكە كۆمەڵگەی كوردی، كۆمەڵگەیەكی دابەشبووی دەستی خێڵ و عەشیرەتە، هەر ئەم هۆكارەشە وایكردووە، كە كۆمەڵگەی كوردی كۆمەڵگەیەكی چەق بەستووبێت و لەوەی هەیە زیاتر گەشەنەسەتێنێت.
هەروەها بوونی كۆمەڵگەیەكی نەریتی، زۆر گرفتی گەورەی بۆ كورد دروستكردووە، چونكە كۆمەڵگەی نەریتی كۆمەڵگەیەكی شێواوە. واتە كۆمەڵگەیەكە تژییە لە ملمڵانێ، بەهۆی ئەو جیاوازیانەی كە لە نێوانیاندا هەیە، ئەمەش وایكردووە كورد پەرتەوازەبێت و هیچ وابەستە بوونێك لەنێویاندا نەبێت.
هەڵبەتە بوونی كۆمەڵگەیەكی مۆدێرن بۆ كورد زۆر پێویستە، چونكە دەبێتە هۆی ئەوەی تاكەكان لە پەرتەوازەی ڕزگار بكات، كە ئەمەش دەبێتە هۆی هێنانە كایەی ئاشتی و هاوسەنگی لە نێوان تاكەكانیدا، بەمەش كۆمەڵگەیەكی سەقامگیر بەرهەم دێت. لە هەمان كاتیشدا، تاك لە كۆمەڵگەی مۆدێرندا، تاكیكی داهێنەرە، چونكە خاوەن بیركردنەوەی خۆیەتی و جیاواز لە ئەندامەكانی تر بیردەكاتەوە، ئەم جیاواز بیركردنەویەش لەلایەن كۆمەڵگەوە پێشوازی لێدەكرێت و هانیش دەدرێت، بەمەش تاكێكی داهێنەر و نوێگەر بەرهەم دێت. واتە تاكی كۆمەڵگەی مۆدێرن خاوەن بیركردنەوەیەكی عەقلانییە. بەڵام تاكێكی كۆمەڵگەی نەریتی، خاوەن بیركردنەوەیەكی هەست و سۆزی خێڵەكییە، كە بەوشێوەی هەیە زیاتر ناتوانێت گۆڕانكاری لەخۆیدا بكات، كۆمەڵگەش بە بوونی تاكێكی خاوەن بیركردنەوەیەكی چەق بەستوو، ئەوا كۆمەڵگەیەكی چەق بەستوو بەرهەم دێت.
كورد بۆ ئەوەی بتوانێت كۆمەڵگەیەكی مۆدیرن دروست بكات، پێویستی بە تاكیكی مۆدێرنە، چونكە تاك ڕوحی كۆمەڵگەیە. بۆ ئەم مەبەستەش دەتوانرێت سیستەمی حوكمڕانی لە رێگەی دامەزراوەی پەروەردەیی و رۆشەنبیرییەكانییەوە، كۆمەڵگەیەكی مۆدێرن بەرهەم بهێنێت، چونكە زانكۆكان و خوێندنگەكان، دامەزراوەیەكی مۆدێرن و ئەركی دروستكردنی تاكێكی مۆدێرنە. هەرچەندە لە كوردستاندا دامەزراوەی پەروەردەیی هەیە، بەڵام تەنها شتێكی ڕواڵەتی مۆدێرنە، تاكو ئێستەش نەیتوانیوە تاكێكی داهێنەر و مۆدێرن پێشكەش بە كۆمەڵگەكەی بكات، بەڵكوو ئەو دامەزراوانە، بڕەو بە نەریت و بڕوا باوەكانی كۆمەڵگە دەدات.
هەروەها لە پاڵ دامەزراوەی پەروەردەییشەوە، دەتواندرێت لە ڕێگەی شارنشینی و بە پیشەسازیكردنیانەوە، كۆمەڵگەیەكی مۆدێرن بوونیاد بندرێت، چونكە شارە پیشەسازییەكان، ئەو شوێنەیە كە تەواوی تاكەكان لە ناوچە جیاوازەكاندا، بەمەبەستی كاردكردن كۆچی بۆ دەكەن، بەمەش تێكەڵاویەك لە نیوان تاكەكان دروست دەبێت، ئەو وردە كولتوورەی پێیەوە پابەندبوونە، لە نێویاندا دەتوێتەوە و كولتوورێكی نوێ هاوبەشی تەواوی دانیشتوان لە دایك دەبێت، كە دەبێتە كولتووری رەسەنی تەواوی ئەندامەكانییان.
راستە كورد زۆر شاری هەیە، بەڵام شارە كوردیەكان تەنها شتێكی ڕوالەتین و هیچ تایبەتمەندییەكی شاریبوونی تێدا نییە، واتە دەتوانین بڵێین: ئەو شارانەی كورد هەیەتی، هاو شێوەی گوندێكە بەڵام لە جوگرافییایەكی گەورەتردا. ئەگەر بێت و بڕوانینە سروشتی شارە كوردییەكان، ئەوا دەبینین كە هەر گەڕەكێك تایبەتە بە ئەندامانی خێڵێكە، بەمەش نەتوانراوە تیكەلاوییەك لەنیوان تاكەكانی ناوچە جیاوازەكان دروست بكرێت و كولتوریكی هاوبەش بۆخۆیان بونیادبنێن.
هەرچەند كورد لەڕووی كەرستەی مۆدێرنەوە هەموو ماتڕیالەكانی لەبەردەستە، بەڵام ئەم ماددانە بەجۆرێكن كە تەنها وەكو ماددە خراونەتە ناو كۆمەڵگە و بەبێ ئەوەی كە ئەو ماددانە ببنەهۆی دروست بوونی مەعریفەیەكی نوێ و تواندنەوەی وردە كولتوورەكان، بەتایبەتیش كولتوورە ناوچەییەكان. لەوەشدا ئەوەمان بۆ ڕوون دەبیتەوە، كە كۆمەڵگەی كوردی بوتە گۆڕەپانی ماددە مۆدێرنەكان و بەبێ ئەوەی كاریگەری بكاتە سەر پانتایی كۆ هزری كۆمەڵگە.
لە دەرئەنجامدا دەتوانین بڵێین، كۆمەڵگەی مۆدێرن كۆمەڵگەیەكی یەك پارچەیە، ئەم یەك پارچەییەش لە دەرئەنجامی بەرژەوەنی هاوبەش، خاكێكی هاوبەش، خەڵكێكیی هاوبەش، كولتووری هاوبەش و…تاد، هاتووتە كایەوە. بەڵام كۆمەڵگەی كوردی، كۆمەڵگەیەكی شێوا و تژی لە ململانێیە، كە تاكەكانی خاوەن بیركردنەوەیەكی نەریتین و دابەشبووی دەستی خێڵ و عەشیرەتن. واتە ئەوەی تاكی كورد بە یەكەوە دەبەستێتەوە هاوخوێنییە. بۆ ئەوەی كۆمەڵگەی كوردیش لە دۆخە چەق بەستوویە ڕزگاربێت و بەرەو مۆدێرن هەنگاو بنیت، ئەوا باشتروایە سیستەمی حوكمرانی سوود لە دامەزراوەی پەروەردەی و ڕۆشەنبیری وەربگرێت، چونكە ئەم دامەزراوانە، لە ڕێگەی دارشتنی پرۆگرامێكی مۆدێرنەوە دەتوانێت تاكێكی مۆدێرن بەرهەم بێنێن. هەرەها لە پاڵ ئەمەشەوە، دەتواندرێت لە ڕێگەی بە پیشەسازیكردنی شارەكانەوە، كۆمەڵگەی كوردی لەو ئەقلیەتە نەریتییە ڕزگار بكات، چونكە شار ئەو شوێنەیە كە تیكەڵاوی و هامۆشۆی نیوان ئەندامەكانی ناوچە جیاوازەكان دروست دەكات، بەمەش لەگەڵ یەكتری كارلێك دەكەن و كولتوریكی هاوبەشی نیوان تاكەكان دیتەكایەوە، كە ئەم كولتوورەش قوبولكراوی تەواوی ئەندامەكانییەتی.
ئەو سەرچاوانەی بۆ ئەم نووسینە سوودیان لێوەرگیراوە:
د.فەرهاد پیرباڵ،(٢٠١٩). زمانی حەیزەران. چاپی دووەم، هەولێر، چاپخانەی كولتووری.
دیلانی، تیم، (١٣٩٥).تێورییە كلاسیكەكانی كۆمەڵناسی، خالید شێخی، چاپی یەكەم، مسەقز، بیریار.
عبدالخالق مسعود (٢٠١٤). ناسنامەی حزبە كوردستانیەكان. چاپی دووەم، هەولێر، چاپخانەی هیڤی.
كورد نەتەوەیەكی بێ مێژوو، ٢٠٢٢. {online}. ١٩/١/٢٠٢٢، كەناڵی یوتوبی فریدون هیرانی، ١١/١٢/٢٠٢٢، https://youtu.be/y4zRvK4Ym6c
موحسنی د.منوچهر، (٢٠٠٥). كۆمەڵناسی گشتی، موسڵح ئیروانی، چاپی یەكەم، هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە.
وسوقی، مەنسوور و خوڵق، عەلی ئەكبەر نیك، (٢٠١٣). بنەماكانی كۆمەڵناسی. و: سیروان محەمەد حاجی، چاپی یەكەم، هەولیر، چاپخانەی موكریانی.
ئەلحەسەن، د.ئیحسان محەمەد، (٢٠١٢). ئینسایكۆپیدیای كۆمەڵناسی. و: دانا مەلا حەسەن، چاپی یەكەم، سلێمانی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم.
Sparknotes. What is a society. https://www.sparknotes.com/sociology/society-and-culture/section1/
