سینا دلێر سلێمان
قوتابی زانكۆی سۆران – فاكەڵتی ئاداب ـ بەشی مێژوو
شۆڕشی ئەیلوول یەكێكە لە گرنگترین و درێژخایەنترین قۆناغەكانی خەباتی گەلی كورد لە باشووری كوردستان. ئەم شۆڕشە لە ساڵی 1961 دەستی پێكرد و تا ساڵی 1970 بەردەوام بوو؛ لە سەردەمی حكوومەتی عەبدولكەریم قاسمەوە دەستی پێكرد و لە سەردەمی ڕژێمەكانی دواتریش درێژەی كێشاوە. شۆڕشی ئەیلوول تەنها شەڕێكی سەربازی نەبوو، بەڵكو ڕەنگدانەوەی ناكۆكییەكی مێژوویی و سیاسی بوو لە نێوان داواكارییە مافی نەتەوەییەكانی كورد و سیاسەتی حكوومەتی ناوەندی عێراق.
عەبدولكەریم قاسم كەسایەتییەكی سەرەكی بوو لە مێژووی عێراقی سەدەی بیستەمدا. ئەو سەركردەی شۆڕشی 14ی تەممووزی 1958 بوو، كە ڕژێمی پاشایەتی لە عێراق ڕووخاند و كۆماری عێراقی ڕاگەیاند. لە سەرەتادا پەیوەندی نێوان قاسم و بارزانی و بزووتنەوەی كوردی باش بوو، بەڵام لە كۆتاییدا ناكۆكی لەسەر خۆبەڕێوەبەری و مافە نەتەوەییەكانی كورد بووە هۆی دەستپێكردنی شۆڕشی ئەیلوول.
ئامانجی ئەم راپۆرتە ئەوەیە ژیان و ڕۆڵی عەبدولكەریم قاسم، سیاسەتەكانی بەرامبەر كورد، هۆكارەكانی دەستپێكردنی شۆڕشی ئەیلوول، قۆناغەكانی شەڕ، ئەنجامەكانی و كاریگەرییە مێژووییەكانی بخاتەڕوو.
بەشی یەكەم : ژیانی عەبدولكەریم قاسم :
عەبدولكەریم قاسم لە 21ی تشرینی دووەمی ساڵی 1914 لە ناوچەی مەهدییەی بەغدا لەدایك بووە. باوكی ناوی قاسم محەمەد بەكر فەزلی زوبەیدی بووە و دایكی ناوی كەیفییە حەسەن یەعقووب سەكینی بووە. خێزانەكەی خێزانێكی سادە بووە و قاسم لە تەمەنێكی بچووكدا باوكی لەدەست داوە.
قاسم خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی لە بەغدا تەواو كردووە و بە ماوەیەك وەك مامۆستا كاری كردووە. دواتر لە ساڵی 1932 چووەتە كۆلێژی سەربازی و لە ساڵی 1934 بە پلەی لیوای دووەم دەرچووە. لە سوپای عێراقدا بەرەو پلە بەرزەكان پێشكەوتووە و تا بووەتە فەرماندەی لیوای نۆزدە.
قاسم لە چەندین ڕووداوی سەربازی و سیاسیدا بەشداری كردووە، لەوانە شەڕی فەلەستین لە ساڵی 1948 و بزووتنەوەی ڕەشید عالی گەیلانی. بەپێی زۆربەی سەرچاوەكان، ئەو ئەفسەرێكی توانا و ڕەوشت بەرز بووە و لە ناو سوپادا بە یەكێك لە ئەفسەرە لێهاتووەكان ناسراوە.
بەشی دووەم: شۆڕشی 14ـی تەممووز و دەسەڵاتگرتنی قاسم :
لە ساڵانی چل و پەنجادا، قاسم لەگەڵ چەند ئەفسەرێكی دیكەوە بزووتنەوەی ئەفسەرە ئازادیخوازەكانی دامەزراند. ئامانجی سەرەكی ئەم بزووتنەوەیە ڕووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی و دامەزراندنی حكوومەتێكی كۆماری بوو. قاسم لەگەڵ عەبدولسەلام عارف سەركردایەتی شۆڕشی 14ی تەممووزی 1958ی كرد.
لە 14ی تەممووزی 1958دا، سوپا بە سەرۆكایەتی قاسم و عارف كۆنترۆڵی بەغدای گرت و ڕژێمی پاشایەتی عێراق ڕووخا. پاشا فەیسەڵی دووەم و چەند كەسێكی نزیكی بنەماڵەی شاھانە كوژران و كۆماری عێراق ڕاگەیەندرا. قاسم بوو بە سەرۆك وەزیران و وەزیری بەرگری، هەروەها فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانی عێراق بوو.
دوای شۆڕش، قاسم هەوڵیدا سیستەمێكی سیاسی نوێ دابنێت. لە 26ی تەممووزی 1958 دەستوورێكی كاتی دەركرا و عێراق وەك كۆمارێك ڕاگەیەندرا. بەڵام لە ڕاستیدا دەسەڵات بە شێوەیەكی زۆر لە دەستی قاسم و عارف كۆبووەوە و دواتر ناكۆكی نێوانیان زیاتر بوو.
بەشی سێیەم : سیاسەتی ناوخۆیی قاسم :
قاسم لە ماوەی دەسەڵاتەكەیدا چەند چاكسازییەكی گرنگی جێبەجێ كرد. یەكێك لە دیارترین هەنگاوەكانی یاسای چاكسازی كشتوكاڵی بوو لە 30ی ئەیلوولی 1958. ئەم یاسایە هەوڵیدا زەوییە گەورەكانی دەربەگەكان و خاوەن زەوییە گەورەكان سنووردار بكات و بەشێك لە زەوییەكان بدات بە جووتیاران.
هەروەها قاسم بە یاسای ژمارە 80 زەوییەكانی كۆمپانیا بیانییەكان و نوخبەی ڕژێمی پاشایەتی گرتەوە. لایەنگرانی ئەو دەڵێن ئەم زەوییانە بۆ خەڵكی هەژار و جووتیاران دابەشكران. هەروەها لە بواری مافەكانی ژنیشدا هەنگاوی گرنگی نا، لەوانە قەدەغەكردنی فرەژنی و باشتركردنی مافی میراتی ژنان.
قاسم لە سیاسەتی دەرەكیدا سیاسەتێكی سەربەخۆ بەدواداچوون. ئەو لە سیاسەتی پان-عەرەبیزم دوور بوو و زیاتر گرنگی بە ناسنامەی عێراقی و هاوسەنگی نێوان گروپە جیاوازەكانی ناو وڵات دەدا. ئەم سیاسەتە بووە هۆی ناكۆكی لەگەڵ ناسیۆنالیستە عەرەبەكان و حیزبی بەعس.
بەشی چوارەم : پەیوەندی قاسم لەگەڵ كورد :
دوای شۆڕشی 14ـی تەممووز، پەیوەندی نێوان حكوومەتی قاسم و كورد لە سەرەتادا ئەرێنی بوو. حكوومەتی نوێ كوردی وەك یەكێك لە دوو نەتەوەی سەرەكی عێراق ناساند. هەروەها قاسم مەلا مستەفا بارزانی و نزیكەی 600 لە شوێنكەوتوانی لە یەكێتی سۆڤیەتەوە گەڕاندەوە كوردستان.
لە ساڵانی 1959 و 1960دا، مەلا مستەفا بارزانی بوو بە سەركردەی پارتی دیموكراتی كوردستان و ئەم پارتە پێگەی یاسایی پێدرا. قاسم و بارزانی ڕێككەوتنێكیان ئەنجام دا؛ قاسم بەڵێنی خۆبەڕێوەبەری بە كورد دا، لە بەرامبەردا بارزانی پاڵپشتی سیاسی بۆ حكوومەتی قاسم دەكرد.
بەڵام لەگەڵ تێپەڕبوونی كات، قاسم داواكارییەكانی كوردی جێبەجێ نەكرد. پرسی خۆبەڕێوەبەری، مافی نەتەوەیی، و پرسەكانی وەك كەركوك چارەسەر نەكران. ئەمە بووە هۆی دروستبوونی ناڕەزایی لە نێو كورددا و لە كۆتاییدا بووە هۆی تێكچوونی پەیوەندی نێوان قاسم و بارزانی.
بەشی پێنجەم: هۆكارەكانی دەستپێكردنی شۆڕشی ئەیلوول :
شۆڕشی ئەیلوول هۆكارەكانی زۆر بوون، بەڵام گرنگترینیان بریتین لە:
- جێبەجێنەكردنی بەڵێنەكانی قاسم لەسەر خۆبەڕێوەبەری كورد.
- نەداننی مافە نەتەوەیی و سیاسی بە گەلی كورد.
- پەرەسەندنی دەسەڵاتی تاكڕەوانەی قاسم و سنوورداركردنی ئازادییە سیاسییەكان.
- ناكۆكی لەسەر پرسەكانی وەك كەركوك و ناوچە كوردنشینەكان.
- هاندانی قاسم بۆ هۆزەكانی برادۆست و زێباری لە دژی بارزانی، كە بووە هۆی شەڕی نێوان هۆزەكان لە ساڵانی 1960 و سەرەتای 1961.
لە ئابی 1961دا، مەلا مستەفا بارزانی نامەیەكی بۆ قاسم نارد و داوای كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی تاكڕەوانە، داننان بە خۆبەڕێوەبەری كورد، و گەڕاندنەوەی ئازادییە دیموكراتییەكانی كرد. بەڵام قاسم ئەم داواكارییانەی پشتگوێ خست.
لە دەیەمی ئەیلوولی 1961دا، دەستەیەك لە سوپای عێراق كەوتنە بۆسەی گروپێكی كوردەوە و ئەمە بووە هۆی دەستپێكردنی شەڕی چەكداری. لە بەرامبەردا قاسم فەرمانی بە هێزی ئاسمانی عێراق كرد گوندە كوردنشینەكان بۆردوومان بكات، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی زۆربەی كورد پشت بە بارزانی ببەستن و دژی حكوومەتی قاسم وەستن.
بەشی شەشەم : قۆناغەكانی شۆڕشی ئەیلوول :
شۆڕشی ئەیلوول لە 11ی ئەیلوولی 1961 دەستی پێكرد و تا ئازاری 1970 بەردەوام بوو. لە قۆناغی یەكەمدا، كە هاوكات بوو لەگەڵ دەسەڵاتی قاسم، حكوومەتی عێراق هەوڵیدا بە هێزی سەربازی یاخیبوونەكە بسڕێتەوە. بەڵام بەهۆی سیاسەتی چەكداری قاسم و نەبوونی پاڵپشتی تەواو بۆ سوپا، حكوومەت نەیتوانی یاخیبوونەكە ملكەچ بكات.
لە ساڵی 1963دا، قاسم بە كودەتایەكی بەعسی لە دەسەڵات لادرا و لە هەمان ڕۆژدا كوژرا. دواتر عەبدولسەلام عارف دەسەڵاتی گرتە دەست و لە شوباتی 1964دا ئاگربەستێكی لەگەڵ كورد ڕاگەیاند. بەڵام ئەم ئاگربەستە درێژ نەكەوتەوە و شەڕەكە دووبارە دەستی پێكردەوە.
لە ساڵی 1966دا، لە شەڕی چیای هەندرێن لە نزیك ڕەواندز، هێزەكانی بارزانی سوپای عێراقیان شكست پێهێنا. ئەمە یەكێك بوو لە گرنگترین سەركەوتنەكانی پێشمەرگە لە شۆڕشی ئەیلوولدا. دواتر عەبدولڕەحمان عارف بەرنامەی ئاشتی 12 خاڵی ڕاگەیاند، بەڵام بەهۆی ڕووخانی حكوومەتەكەی لە ساڵی 1968 جێبەجێ نەكرا.
بەشی حەوتەم: سیاسەتی سەربازی قاسم لە شۆڕشی ئەیلوول :
قاسم لە شەڕی دژی كورد سیاسەتێكی توندی سەربازی بەكارهێنا. ئەو فەرمانی بە بۆردوومانكردنی گوندە كوردنشینەكان دا و بەپێی هەندێك سەرچاوە، بۆمبی ناپاڵم بەكارهێنرا لە دژی گوندەكان. ئەم سیاسەتە بووە هۆی وێرانكردنی زۆر گوند و ئاوارەبوونی هەزاران خێزان.
بەڵام قاسم لە هەمان كاتدا متمانەی بە سوپای عێراق نەبوو و سیاسەتی سنوورداركردنی چەكداری بەدواداچوون. ئەمە بووە هۆی ئەوەی سوپا نەیتوانێت بە شێوەیەكی كاریگەر شەڕ بكات و یاخیبوونەكە كۆنترۆڵ بكات. هەندێك مێژوونووس پێیان وایە ئەم سیاسەتە یەكێك بووە لە هۆكارەكانی بێزاری ئەفسەرەكان لە قاسم و پاڵنەری كودەتای 1963.
بەشی هەشتەم: كاریگەری نێودەوڵەتی لەسەر شۆڕشی ئەیلوول :
شۆڕشی ئەیلوول تەنها ململانێی ناوخۆیی نەبوو، بەڵكو لە چوارچێوەی سیاسەتی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا ڕوویدا. ئێران پاڵپشتی ماددی بۆ یاخیبووانی كورد دەكرد، چونكە دەیویست عێراق لاواز بكات. هەروەها ئیسرائیلیش پاڵپشتی بۆ كورد كرد، چونكە عێراقی بە مەترسییەك بۆ خۆی دەزانی.
لە لایەكی دیكەوە، سووریا لە ساڵی 1963دا هێز و فڕۆكە و زرێپۆشی بۆ عێراق نارد بۆ شەڕكردن لە دژی كورد. هەروەها یەكێتی سۆڤیەت لە كۆتاییدا فشاری خستە سەر عێراق بۆ ئەوەی لەگەڵ بارزانی ڕێكبكەوێت. ئەمەش پیشان دەدات كە شۆڕشی ئەیلوول كاریگەری نێودەوڵەتی گەورەی لێكەوتەوە.
بەشی نۆیەم: ئەنجامەكانی شۆڕشی ئەیلوول :
شۆڕشی ئەیلوول لە ڕووی سەربازییەوە تا ساڵی 1970 بەردەوام بوو و لە كۆتاییدا بە ڕێككەوتنی 11ی ئازاری 1970 كۆتایی هات. ئەم ڕێككەوتنە خۆبەڕێوەبەری فراوانتری بۆ كورد دابین كرد و نوێنەرایەتی كوردی لە حكوومەتدا پەسەند كرد. بەڵام لە ڕاستیدا حكوومەتی عێراق لە هەمان كاتدا بەرنامەی بەعەرەبكردنی ناوچە كوردنشینەكانی وەك كەركوك و خانەقینی دەستپێكرد.
لە ڕووی زیانە مرۆییەكانەوە، بەپێی هەندێك سەرچاوە، نزیكەی 75 هەزار بۆ 105 هەزار كەس لەم شەڕەدا كوژراون. هەروەها شەڕەكە بووە هۆی وێرانبوونی زۆر گوند و ئاوارەبوونی هەزاران خێزانی كورد.
بەشی دەیەم : هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی قاسم لە شۆڕشی ئەیلوول :
عەبدولكەریم قاسم لە مێژووی عێراقدا كەسایەتییەكی دوو ڕووە. لە لایەكەوە، ئەو شۆڕشگێڕێك بوو كە ڕژێمی پاشایەتی ڕووخاند و چەند چاكسازییەكی گرنگی لە بواری كشتوكاڵ و مافەكانی ژناندا جێبەجێ كرد. لە لایەكی دیكەوە، سیاسەتەكانی بەرامبەر كورد سەركەوتوو نەبوون و بوونە هۆی دەستپێكردنی یەكێك لە درێژترین شەڕەكانی مێژووی عێراق.
هەڵسەنگاندنی مێژوویی دەڵێت قاسم لە سەرەتادا هەوڵیدا پەیوەندییەكی باش لەگەڵ كورد دروست بكات، بەڵام لە كۆتاییدا نەیتوانی داواكارییە مافی و نەتەوەییەكانیان جێبەجێ بكات. ئەمە بووە هۆی لەدەستدانی متمانەی كورد و دەستپێكردنی شۆڕشی ئەیلوول.
دەرەنجام :
شۆڕشی ئەیلوول قۆناغێكی گرنگە لە مێژووی خەباتی گەلی كورد لە عێراقدا. ئەم شۆڕشە لە سەردەمی عەبدولكەریم قاسمەوە دەستی پێكرد و تا ساڵی 1970 بەردەوام بوو. هۆكارەكانی سەرەكی بریتین لە نەجێبەجێكردنی بەڵێنەكانی قاسم، نەداننی مافە نەتەوەییەكان، و سیاسەتی توندی سەربازی.
عەبدولكەریم قاسم لە مێژووی عێراقدا وەك سەركردەی شۆڕشی 14ی تەممووز و یەكەم سەرۆكوەزیرانی كۆماری عێراق ناسراوە. بەڵام سیاسەتەكانی بەرامبەر كورد بوونە هۆی دروستبوونی شۆڕشی ئەیلوول. ئەم شۆڕشە كاریگەری مێژوویی گەورەی لەسەر پەیوەندی نێوان كورد و عێراق هەبووە و تا ئەمڕۆش بەشێكە لە یادەوەرییە مێژووییەكانی گەلی كورد.
سەرچاوەكان :
- Kurdistan Press، بابەتی «هەموو شۆرشەكانی كورد لە شۆڕشی ئەیلوولەوە دەستی پێكردووە».
- Harem News، بابەتی «كورد و عەبدولكەریم قاسم».
- ئینسایكڵۆپیدیای ئازاد، بابەتی «عەبدولكەریم قاسم».
- ئینسایكڵۆپیدیای ئازاد، بابەتی «شۆڕشی ئەیلوول».


































































