أسڕا عەزیز
قوتابی زانكۆی سۆران – بەشی لێكۆلینەوە ستراتیجییەكان
شایانی ئاماژەپێدانە كە ئەم توێژینەوەیە هەولێكە بۆ خستنەرووی پوختەیەكی چروپری رەهەندە سەرەرەكیەكانی بزوتنەوەی شێخ عوبەیدولای نەهری (١٨٨٠) و بەهیچ شێوەیەك بانگەشەی ئەوە ناكات كە تەواوی وردەكاریە هەمەچەشنەكانی ئەو قۆناغە مێژووییە ئالۆزەی لەخۆ گرتووە، بەلكو سنووری ئەم لێكۆلینەوەیە تەنها لە چوارچێوەی تەوەر و بنەما سەرەكییەكانی (زەمینەی مێژووی ،بەرنامەی سیاسی و گوتاری كۆنگرەی نەهری ،جولە مەیدانیەكان،هۆكارەكان و دەرەنجامە نەتەوەییەكان)دا كورت كراوەتەوە،ئەویش بەپێی ئەو ناوەرۆكەی كەلە سەرچاوە دیارەكانی ئەم توێژینەوەیەدا خراونەتە روو.
1ـ ئامادەكاری و زەمینەی مێژوویی (نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەم) :
لە سەدەی نۆزدەیەمدا،خاكی كوردستان بووە مەیدانی جەنگ و ململانێی بەردەوامی نێوان دەولەتی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتی قاجاری.بەهۆی چەندین پەیمانامەی ئاشتی لە نێوان هەردوو ولاتدا لەوانە (رێكەوتنامەی ئەماسیە لە ١٥٥٥،زەهاو لە ١٦٣٩،و ئەرزرۆمی یەكەم و دووەم لە ١٨٢٣و١٨٤٧ )دا خاكی كوردستان سنوربەند كرا و دابەشبوونی سیاسی بەسەردا سەپێنرا.دواتر هەردوو ئیپراتۆریەتەكە هەستان بە هەلوەشاندنەوەی میرنشینە كوردییەكان وەك (سۆران،بۆتان،بابان،بادینان،هەكاری،بەدلیس،ئەردەلان و موكریان)و دامەزراندنی دەسەلاتی ناوەندی.لەناوچوونی میرنشینە كوردیەكان و جێگیركردنی فەرمانبەری ناكورد بووە هۆی خراپ بوونی باری ئابووری،كۆمەلاتی و ئاسایش ،هەروەها سەپاندنی باج و سەرانەیەكی زۆر لەسەر خەلك.لە ئەنجامی ئەم بۆشاییە سیاسیەدا كە نزیكەی چل سالی خایاند،رابەرانی ئاینی و شێخانی تەریقەت بەتایبەت(تەریقەتی نەقشبەندی)هێز و پێگری جەماوەریان گەشەی كرد و وەكو رابەری كۆمەلایەتی و سیاسی هاتنە پێشەوە.
2ـ بنەچە، ژیاننامە، پێگە و كەسایەتی شێخ عوبەیدولای نەهری :
شێخ عوبەیدولا لە سالی ١٨٣٠ یان ١٨٣١ لە گوندی (نۆچە/ناوچیا)كە ناوچەیەكی بناری چیایە لەسەر سنوری عوسمانی و ئێران لەدایك بووە.بنەمالەكەیان (گەیلانیزادە)نەژادیان دەچێتەوە سەر شێخ عەبدولقادری گەیلانی و خاوەنی پێگەی ئاینی و تەریقەتی نەقشبەندی بوون.باوكی شێخ تەهای نەهری رێز و پێگەیەكی گەورەی لە ناوچەكە و لای دەسەلاتدارانی قاجاری لە تەورێز هەبوو.سەبارەت بە بنەچە و ژیاننامەی بنەمالەكەی،مێژوونوس(محمد ئەمین زەكی)لە ئینسكلۆپیدیای ئیسلامەوە ئەوە دەگوازێتەوە كە خانەوادەی شەمزینان سێمت لە خانەدانەكانی نەهری (نەهری یان نیری یاخود نایری)لە سەردەمی مەلا حەجیج شوێنەكەیان بۆ ناوچەی هەمارق گواستۆتەوە و لەوێ ماونەتەوە تا سەردەمی مەلا سالح،مەلا سالح دوو مندالی هەبوو: سەید عەبدولا و سەید ئەحمەد،سەید عەبدولا دوای ئەوەی تەریقەتی نەقشبەندی وەرگرت بووە یەكێك لە خەلیفەكانی مەلا خالید،دواتر سەید عەبدولا گەراوەتەوە گوندی (نەهری)و بە خۆی و مندالەناكی لەوێ نیشتەجێ بووە.دواتریش نەوەكانی ئەم خێزانە لە قۆناغە سەراتاكاندا دەسەلاتێكی ئایینییان هەبوو دواتریش بە هەمان شێوە دەسەلاتی ماددی و دنیاییان بۆ پەیدا بوو ، كە ئەم دەسەلاتی بە شێوەیەكی بەردەوام لە زیادبووندا بوو تا سەردەمی شێخ عوبەیدوڵلا . دوای كۆچی دوای باوكی شێخ عوبەیدوڵلا بووە ڕابەری خێزان و خانەقاكەیان لە نەهری . بەهۆی زیرەكی ، هۆشیاری و پێگەی ئایینییەكەی ، توانی ڕێز و گوێڕایەڵی هۆزە جیاوازەكانی كورد لە باكوور و ڕۆژهەڵاتی كوردستان بەدەستبهێنێت ، بە جۆرێك لە دەهەی ١٨٧٠ -١٨٨٠ بووە دیارترین سەركردەی كورد كە خەلك بە هیوا و ڕزگاركەری خۆیانیان دەزانی .
3ـ هۆكارەكانی سەرهەڵدانی شۆرشی ١٨٨٠ چەند هۆكارێكی سیاسی و كۆمەڵایەتی ناوخۆی و هەرێمی بوونە هۆی بەرپابوونی شۆرشەكە .
- دەرئەنجامەكانی جەنگی عوسمانی – ڕووسیا (١٨٧٧- ١٨٧٨) لەم جەنگەدا شێخ بەدەنگ بانگەوازی جیهادی عوسمانییەكانەوە چوو و هێزی بۆ نارد ، بەڵام جەنگەكە بە تێكشكانی عوسمانی كۆتای هات . ئاكامی شەرەكە بووە هۆی كاوڵكاری ، برسێتی گەورە و تەشەنەكردنی نەخۆشی كۆڵیرا و زەهیری كە بووە هۆی گیان لەدەستدانی بە هەزاران كەس لە كوردستاندا .
- پەیماننامەی سان ستیفانۆ و كۆنگرەی بەرلین (١٨٧٨) لە بەندی ٦١ ی ئەم پەیماننامەیەدا ، زڵهێزەكان جێبەجێكردنی چاكسازی و ئۆتۆنۆمییای بۆ ئەرمەنەكان سەپاند لە ناوچە ئەرمەنیەكان چونكە ئەم ناوچانە زۆربەی خاكی كوردستان بوون ، كورد هەستی بە مەترسی دروستبوونی دەولەتێكی ئەرمەنی كرد لەسەر خاكی خۆی .
- هەلوێست لەبەرامبەر مەسیحیەكان ( ئاشووری و ئەرمەن ) دەسەلاتدارانی عوسمانی هەوڵیاندا كورد بەكاربهێنن بۆ هێرشكردنە سەر ئەرمەنەكان ، بەڵام شێخ عوبەیدوڵا زۆر هشیارانە نەكەوتە داوی ئەم پلانەوە .
[2026/10/30 12:07 ق.ڤ] asraa: شێخ پەیوەندی بە هەردوو سەركردەی ئاشوریەكان (مارشەمەون)ئەرمەنەكانەوە كرد تا رێگە لە خوێن رشتن بگرێت و پارێزگاری لە مال و گیانیان كرد.
4ـ كۆنگرەی نەهری(یەكێتی كوردان) و بەرنامەی سیاسی:
لە بەهاری سالی ١٨٧٨دا شێخ عوبەیدولا كۆنگرەیەكی گەورەی بۆ سەرۆك خێل و كەسایەتیەكانی كوردستان لە نەهری رێكخست و رێكخراوی (یەكێتی كوردان)یان (كۆمەلەی كوردانی)دامەزراند.لە كۆنگرەكەدا شێخ گوتارێكی گرنگی پێشكەش كرد و ئاماژەی بەوە كرد كە عوسمانیەكان لە ئیسلامیەتی لایانداوە و بەرەو هەرەس دەچن ، بۆیە پێویستە كورد بە ئامۆژگاری ئاین و رزگاری نیشتیمان كار بكات و پشتی خۆی بە قسەی دوو دەولەتەكە نەبەستێت.
بریارە سەرەكیەكانی كۆنگرەكە بریتی بوون لە:
- ئەنجامدانی خەباتی دیپلۆماسی و ناردنی نامە بۆ كونسول و نوێنەرایەتی بریتانیا، رووسیا و دەولەتان تا مافی سەربەخۆیی و دیاریكردنی چارەنووسی كورد روون ببنەوە.
- دەستپێكردنی خەباتی چەكداری بۆ رزگاركردنی هەردوو بەشی كوردستان لەژێر دەسەلاتی قاجاری و عوسمانی و دامەزراندنی دەولەتێكی سەربەخو.
- لەبەر لاوازی سوپای ئێران لەو كاتەدا،بریاردرا لە سەرەتادا هێرش بكرێتە سەر كوردستانی ئێران (قاجاری)تا سەرچاوەی ئابووری و پشتگیری بۆ قۆناغی دووەم بپێكێنرێت.
5ـ بەرێوەچوونی كردەوە سەربازیەكان هاوینی (١٨٨٠) :
لە هاوین و پایزی ١٨٨٠ دا ،هێزەكانی كورد كە ژمارەیان لە نێوان ٤٠ بۆ ٥٠ هەزار كەس دەبوو روویان لە كوردستانی ئێران كرد:
- قۆلی موكریان:
بە سەركردایەتی (شێخ عبدلقادر)كوری شێخ و (هەمزە ئاغای مەنگوور)توانیان ناوچەكانی (شنو،نەغدە،مەهاباد،میاندواو و سەقز )بگرن و فەرمانرەوای كوردی بۆ دابنێن. - قۆلی ورمێ:
بە سەركردایەتی راستەوخۆی (شێخ عوبەیدولا)كە گەمارۆی شاری ورمێیان دا.
6ـ هۆكارەكانی سەرنەكەوتنی شۆرشەكە :
دوای مانگ و نیوێك جەنگی سەخت ،شۆرشەكە لە رووی سەربازییەوە توشی شكست بوو بەهۆی ئەم هۆكارانە:
- دارشتنی هاوپەیمانی هەرێمی نێودەولەتی:هەردوو دەولەتی قاجاری و عوسمانی لەسەر فشار و رێنمایی رووسیا و ئینگلتەرا رێكەوتن لەسەر هاوكاری بۆ سەركوتكردنی شۆرشەكە، چونكە دروستبوونی دەولەتێكی كوردی هاوسەنگی هێزی نێودەولەتی تێك دەدا.
- كەموكوری سەربازی و ئیدارە:نەبوونی رێكخستنی سەربازی رێكخراو ،كەمبوونی چەكی قورس،نەمانی تەقەمەنی و بەستنەوەی چەكدارەكان بە سەرۆك هۆزەكانیانەوە.
- لێكترازانی ناوخۆیی:روودانی تالانی لە میاندواو لە لایەن هەندێك هۆزەوە و دروست بوونی لەیوەندی نهێنی هەندێك لە سەرۆك خێلەكان لەگەل سوپای ئێراندا.
7ـ دەستگیركردن و كۆتایی ژیانی شێخ عوبەیدولا :
لە كۆتای سالی ١٨٨٢دا سوپای عوسمانی گەمارۆی قەلای هۆوردماری دا كە شێخی تێدا بوو،دوای ١٨ رۆژ ئابلوقە قەلاكە روخا و شێخ دەستگیر كرا،عوسمانیەكان دووریان خسەتەوە بۆ موسل پاشان بۆ ئەسكەندەروونە ،بەیروت،تە ایف لە حیجاز،لە ١٢ تشرینی یەكەمی (١٨٨٣)لە تەمەنی (٥٣) سالیدا لە مەككە بە نەخۆشی كۆچی دوایی كرد و لە گۆرستانی (موعەلا)نێژرا.
8ـ دەرئەنجام، رەهەندی مێژوویی و بایەخی ئەدەبی:
ئەگەر چی شۆڕشەكە لە رووی سەربازییەوە سەری نەگرت ، بەلام بربرەی پشتی هۆشیاری نەتەوەیی هاوچەرخی كوردی پێك هێنا.ئەم شۆرشە داواكاری كوردی لە كێشەیەكی ناوچەیی و خێلەكیەوە گواستەوە بۆ ئاستی داواكاری نەتەوەیی سەربەخۆیی پێكهێنانی دەولەت.دیاریترین رەگدانەوەی ئەم بارودۆخە سیاسی و نەتەوەییەی سەردەمی شۆرش لە ئەدەبیاتی كوردیدا ،هۆنراوە ناسراوەكەی (حاجی قادری كۆیی)كە لە سالی (١٨٤٣-١٨٩٧)بوو كە لە كۆپلەی سەرەتادا زەنگێكی مەترسیداری سەبارەت بە دەرەنجامەكانی كۆنگرەی بەرلین و هەرەشەی لەدەستچوونی خاكی كوردستان لێدا:
خاكی جەزیر و بۆتان،یانی ولاتی كوردان
سەد حەیف و سەد مەخابن،دەیكەنە ئەرمەنستان
ئەم هۆنراوەیە ئاماژەیەكی روون بوو بۆ هۆشیاری نەتەوەیی ئەو سەردەمە و پشتگیری لە ئامانجەكانی شۆرشەكە تا خاكی كوردستان نەكردرێت و بەسەر دەولەتانی تردا دابەش نەكرێت.
سەرچاوەكان:
١. شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵای نەهری لە بەڵگەنامەی قاجاریدا، محەمەد حەمە باقی.
٢. شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵای نەهری در بەڵگەنامەی قاجاری، عەلی خان گۆزەخان نەفشار، وەرگێڕی محەمەد حەمە باقی.
٣. كورد لە بەڵگەنامەی قاجاریدا، عەلی خان گۆزەخان نەفشار، وەرگێڕی محەمەد حەمە باقی.
٤. ناسیونالیزمی كوردی، هیوا عەزیز سەعید.
٥. بزووتنەوەی شێخ عوبەیدوڵلای نەهری لە بەڵگەنامەكانی بەریتانیادا، وەرگێڕی زیبار عەزیزخان مهاجیر.

































































