ناوی قوتای: ئەفرین زرار سلێمان
زانکۆی سۆران
بەشی مێژوو -قۆناخی سێییەم
وتار: ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی کورد لە باشووری کوردستان (١٩٧٦–١٩٩١)
پێشەکی
مێژووی بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی کورد پڕە لە قۆناغی جیاواز، خەبات و قوربانیدان؛ بە تایبەتی لە باشووری کوردستان، کە خەباتی سیاسی و چەکداریی کورد لە دژی حکومەتەکانی عێراق کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ڕەوتی ڕووداوە مێژووییەکان هەبووە. پارتی دیموکراتی کوردستان یەکێکە لەو هێزە سیاسییانەی کە لە درێژایی مێژووی خۆیدا بەشداریی لەو بزاڤەدا کردووە و لە قۆناغە جیاوازەکاندا ڕووبەڕووی گۆڕانکاریی سیاسی و سەربازی و کۆمەڵایەتی بووەتەوە.
کتێبی «ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی کورد لە باشووری کوردستان (١٩٧٦–١٩٩١)»، نووسینی د. دلاوەر محەمەد سەدیق زێباری، لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی ـ سیاسییە کە هەوڵ دەدات ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کوردستان لەو ماوەیەدا بخاتە ڕوو. کتێبەکە لە ساڵی ٢٠٢٣ لە هەولێر چاپ کراوە و لە ٥٤٦ لاپەڕە پێک هاتووە. رولی_پارتی_دیموکراتی_کوردستان_لە_بزاڤی_رزگاریخوازی_گەلی_کوردا
یەکەم: بارودۆخی مێژوویی پێش ساڵی ١٩٧٦
بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کوردستان لە نێوان ساڵانی ١٩٧٦ تا ١٩٩١، پێویستە سەرەتا ئاماژە بە بارودۆخی پێش ئەو قۆناغە بکەین.
پارتی دیموکراتی کوردستان لە ١٦ی ئابی ١٩٤٦ دامەزرا و لە ماوەی خەباتی خۆیدا بەشداریی لە چەندین قۆناغی گرنگی بزاڤی کوردیدا کرد. یەکێک لە گرنگترین ئەو قۆناغانە شۆڕشی ئەیلوولی ١٩٦١ بوو، کە دواتر ڕێککەوتنی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ی لێ کەوتەوە.
بەڵام ئەو دەستکەوتە سیاسییانە بەردەوام نەبوون؛ چونکە لە ساڵی ١٩٧٥دا، بەهۆی ڕێککەوتنی جەزائیر لە نێوان عێراق و ئێران، پشتیوانییەکانی ئێران بۆ شۆڕش کۆتایی پێهات و شۆڕشی ئەیلوول ڕووخا.
ئەم ڕووداوە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر بزاڤی کوردی هەبوو و بووە هۆی پێویستیی بە هەڵسەنگاندنەوە و ڕێکخستنەوەی هێزە سیاسییە کوردییەکان. رولی_پارتی_دیموکراتی_کوردستان_لە_بزاڤی_رزگاریخوازی_گەلی_کوردا
دووەم: سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی پارتی و دەستپێکردنی شۆڕشی گواڵن
دوای ڕووخانی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٥، پارتی دیموکراتی کوردستان ڕووبەڕووی قۆناغێکی نوێ بووەوە. لەو بارودۆخەدا، پێویست بوو ڕێکخراوەکە خۆی لە ڕووی سیاسی و ڕێکخراوەییەوە سەرلەنوێ ڕێک بخاتەوە و شێوازێکی نوێ بۆ بەردەوامبوونی خەبات بدۆزێتەوە.
بەپێی ناوەڕۆکی کتێبەکە، پارتی لە ٢٦ی ئایاری ١٩٧٦ەوە جارێکی تر خەباتی چەکداری لە چیاکانی باشووری کوردستان دەست پێکردەوە. ئەم قۆناغە بە ناوی شۆڕشی گواڵن ناسراوە و لە مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستاندا بە بەردەوامییەکی نوێی خەباتی شۆڕشگێڕانە دادەنرێت.
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ئەم قۆناغە ئەوە بوو کە پارتی تەنها خۆی بە تاکە هێزی بزاڤی کوردی نەدەزانی، بەڵکو گرنگی بە هاوکاری و کارکردنی هاوبەش لەگەڵ هێزە سیاسییەکانی دیکە دەدا. هەروەها ڕەتی دەکردەوە کە سیاسەتی خۆبەزلزانین و تاکڕەوی ببێتە بنەمای کارکردنی سیاسی.
بەم شێوەیە، شۆڕشی گواڵن بووە قۆناغێکی نوێ بۆ ڕێکخستنەوەی توانای سیاسی و سەربازیی پارتی و بەردەوامبوونی خەبات لە دژی حکومەتی عێراق. رولی_پارتی_دیموکراتی_کوردستان_لە_بزاڤی_رزگاریخوازی_گەلی_کوردا.
سێیەم: ڕۆڵی پارتی لە خەباتی سیاسی و سەربازی (١٩٧٦–١٩٨٠)
لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٧٦ تا ١٩٨٠، پارتی دیموکراتی کوردستان هەوڵی دا ڕێکخراوەکەی بەهێز بکاتەوە و خەباتی خۆی لە دژی حکومەتی عێراق بەردەوام بکات.
لەو قۆناغەدا، خەباتی پارتی تەنها لە مەیدانی سەربازیدا سنووردار نەبوو؛ بەڵکو چالاکیی سیاسی و ڕێکخراوەیی و هەوڵ بۆ پەیوەندی و هاوکاری لەگەڵ هێزە کوردییەکانی دیکەشی لەخۆ دەگرت.
بەڵام ئەم ڕەوتە بەبێ کێشە نەبوو. گۆڕانکارییە ناوخۆیی و ناوچەییەکان، لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی هێزە سیاسییەکان، کاریگەرییان لەسەر شێوازی خەبات و پەیوەندیی نێوان هێزەکان هەبوو.
گرنگیی ئەم قۆناغە لەوەدایە کە بناغەی بەردەوامیی خەباتی پارتی لە ساڵانی دواتردا تێیدا بەهێزتر بوو، هەرچەندە دۆخی سیاسی و سەربازیی عێراق و ناوچەکە بەردەوام لە گۆڕاندا بوو.
چوارەم: کاریگەریی شەڕی عێراق و ئێران لەسەر بزاڤی کوردی (١٩٨٠–١٩٨٨)
دەستپێکردنی شەڕی عێراق و ئێران لە ساڵی ١٩٨٠دا گۆڕانکارییەکی گرنگی لە بارودۆخی سیاسی و سەربازیی ناوچەکەدا دروست کرد. ئەم شەڕە کاریگەریی لەسەر سیاسەتی حکومەتی عێراق و دۆخی باشووری کوردستان هەبوو و مەیدانی خەباتی کوردی بە بارودۆخێکی ئاڵۆزتر برد.
لەو ماوەیەدا، پارتی دیموکراتی کوردستان بەردەوام بوو لە چالاکییەکانی و ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگی سیاسی و سەربازی بووەوە.
[10/24/2026 11:32 AM] Afreen Barzani: کتێبەکە بەشێکی تایبەتی بۆ ڕۆڵی پارتی لە یەکێتیی بەرەهەڵستکاران، چالاکییە سەربازییەکان، خۆپیشاندان و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان، هەروەها شەڕی ناوخۆی کوردستان تەرخان کردووە.
لە هەمان کاتدا، ناکۆکییە سیاسییەکان و ڕکابەریی نێوان هێزە کوردییەکان کاریگەریی نەرێنییان لەسەر بزاڤی ڕزگاریخوازی هەبوو. ئەمەش نیشان دەدات کە خەباتی کوردی تەنها پەیوەندی بە ملمڵانێ لەگەڵ حکومەتی عێراقەوە نەبوو، بەڵکو چارەسەرکردنی کێشە ناوخۆییەکانیش گرنگ بوو.
بۆیە، ئەم قۆناغە لە مێژووی بزاڤی کوردیدا قۆناغێکی پڕ لە ئاڵۆزی و گۆڕانکاریی سیاسی و سەربازی بوو. رولی_پارتی_دیموکراتی_کوردستان_لە_بزاڤی_رزگاریخوازی_گەلی_کوردا.
پێنجەم: ئەنفال و کاریگەرییەکانی لەسەر خەباتی کوردی
یەکێک لە ڕووداوە تراژیدییەکانی ئەو قۆناغە، هێرشەکانی حکومەتی عێراق دژی گەلی کورد بوو، کە لەوانەش ئۆپەراسیۆنەکانی ئەنفال و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی لە ساڵی ١٩٨٨دا بوو.
ئەم هێرشانە زیانێکی گەورەیان بە ژیانی هاووڵاتیانی کورد و گوند و ناوچەکانی کوردستان گەیاند. لە ئەنجامی ئەو سیاسەتە سەرکوتکەرانەدا، خەباتی کوردی ڕووبەڕووی ئاستەنگییەکی قورس بووەوە و پێویستی بە دووبارە ڕێکخستنەوە و بەهێزکردنەوەی توانای خۆی هەبوو.
بەپێی کتێبەکە، هێزە سیاسییەکانی کوردستان، لەوانەش پارتی دیموکراتی کوردستان، بەهۆی ئەو هێرشانەوە تووشی وەستانێکی کاتی بوون؛ بەڵام ئەو وەستانە نەیتوانی کۆتایی بە خەبات بهێنێت.
ئەم ڕووداوانە گرنگیی یەکگرتوویی، بەردەوامی و پشتیوانیی جەماوەری لە خەباتی کوردی زیاتر دەردەخەن. رولی_پارتی_دیموکراتی_کوردستان_لە_بزاڤی_رزگاریخوازی_گەلی_کوردا.
شەشەم: ڕۆڵی پارتی لە ئاشتیی نێوان هێزە کوردییەکان و بەرەی کوردستانی
یەکێک لە بابەتە گرنگەکانی کتێبەکە، هەڵوێستی پارتی دیموکراتی کوردستان بەرامبەر هێزە سیاسییەکانی دیکەی کوردستانە. لەو ماوەیەدا، ناکۆکی و ملمڵانێی نێوان هێزەکان یەکێک لە ئاستەنگەکانی بزاڤی کوردی بوو.
لەگەڵ ئەوەشدا، هەوڵ بۆ ئاشتی و هاوکاریی سیاسی لە نێوان پارتەکان گرنگییەکی تایبەتی هەبوو؛ چونکە بەرەیەکی هاوبەش دەتوانی هێزی سیاسی و سەربازیی کورد زیاتر بکات و توانای بەرەنگاربوونەوەی سیاسەتەکانی حکومەتی عێراق بەهێزتر بکات.
لە قۆناغەکانی دواتردا، دامەزراندنی بەرەی کوردستانی یەکێک بوو لە هەوڵە گرنگەکان بۆ نزیککردنەوەی هێزە سیاسییە کوردییەکان و ڕێکخستنی کار و چالاکییە هاوبەشەکان.
ئەم بابەتە نیشان دەدات کە بزاڤی ڕزگاریخوازی کورد تەنها پێویستی بە خەباتی سەربازی نەبوو، بەڵکو دیالۆگ، هاوکاریی سیاسی و کەمکردنەوەی ناکۆکییە ناوخۆییەکانیش لە بنەماکانی بەهێزکردنی بوو.
حەوتەم: ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ و دەستکەوتە سیاسییەکان
ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ یەکێکە لە گرنگترین خاڵە وەرچەرخانەکانی مێژووی نوێی باشووری کوردستان. ئەم ڕاپەڕینە لە بارودۆخێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئاڵۆزدا سەری هەڵدا و بووە هۆی گۆڕانکارییەکی گەورە لە پەیوەندیی نێوان کورد و حکومەتی عێراق.
بەپێی ناوەڕۆکی کتێبەکە، پارتی دیموکراتی کوردستان و هێزە سیاسییەکانی دیکەی کوردستان لە بەردەوامبوونی خەباتدا ڕۆڵیان هەبوو. ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ بەشێک بوو لە ئەنجامی ئەو خەباتە درێژخایەنەی کە لە قۆناغە جیاوازەکاندا بەردەوام بووبوو.
گرنگترین ئەنجامی سیاسیی ئەو ڕاپەڕینە، ڕێگاخۆشکردن بوو بۆ دامەزراندنی پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان. ئەمەش گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بوو لە مێژووی سیاسیی کوردستان؛ چونکە بوارێکی نوێی بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری سیاسی و دامەزراوەیی لە باشووری کوردستان خولقاند.
بەم پێیە، ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ تەنها ڕووداوێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە ڕەوتی خەباتی کوردی و گۆڕینی بەشێک لە داواکارییە سیاسییەکان بۆ دەستکەوتی دامەزراوەیی. رولی_پارتی_دیموکراتی_کوردستان_لە_بزاڤی_رزگاریخوازی_گەلی_کوردا.
ئەنجام
لە کۆتاییدا، لە لێکدانەوەی ناوەڕۆکی کتێبی د. دلاوەر محەمەد سەدیق زێباری دەردەکەوێت کە ماوەی ١٩٧٦ تا ١٩٩١ قۆناغێکی گرنگ و پڕ لە گۆڕانکاری بووە لە مێژووی پارتی دیموکراتی کوردستان و بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی کورد لە باشووری کوردستان.
لەو ماوەیەدا، پارتی دوای ڕووخانی شۆڕشی ئەیلوول سەرلەنوێ ڕێکخرایەوە و شۆڕشی گواڵنی دەست پێکردەوە؛ لە قۆناغەکانی دواتردا بەردەوام بوو لە خەباتی سیاسی و سەربازی و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی شەڕی عێراق و ئێران و هێرشەکانی حکومەتی عێراق بووەوە. هەروەها، ناکۆکییە ناوخۆییەکان و هەوڵەکانی ئاشتی و هاوکاریی نێوان هێزە کوردییەکان بەشێکی گرنگی ئەو مێژووەیان پێک هێنا.
لە کۆتاییدا، ڕاپەڕینی ئاداری ١٩٩١ و دامەزراندنی پەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستان بوونە ئەنجامێکی گرنگی ئەو قۆناغە مێژووییە.
[10/24/2026 11:32 AM] Afreen Barzani: پەیامی سەرەکیی ئەم لێکۆڵینەوەیە ئەوەیە کە تێگەیشتن لە مێژووی بزاڤی کوردی پێویستی بە لێکدانەوەی پەیوەندیی نێوان خەباتی سیاسی، بەرەنگاربوونەوەی سەربازی، هاوکاریی نێوان هێزەکان و بارودۆخی ناوچەیی و نێودەوڵەتی هەیە.
⸻
سەرچاوەی وتارەکە
زێباری، دلاوەر محەمەد سەدیق. ڕۆڵی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی گەلی کورد لە باشووری کوردستان (١٩٧٦–١٩٩١): لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی ـ سیاسییە. سەرپەرشتی: پ.د. ئیسماعیل محەمەد حەساف. هەولێر: دەستەی ئینسکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان، چاپخانەی دانیشفەر، ٢٠٢٣.


































































