د . ئارام برادۆستی
یەكێك لە داخوازیەكانی تەیاری سەدری بریتیە لە هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی وڵات، بەڵام بۆچوونی جیاواز هەیە لە نێوان توێژەرانی بواری دەستوری دەربارەی میكانیزم و چۆنیەتی هەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەن، هەندێكیان وای بۆ دەچن تاكە رێگە بۆ هەڵوەشاندنەەی ئەنجوومەن ئەو میكانزمەیە كە لە مادەی ( 64) دەستوری عێراق دیاریكراوە كە ئەویش بە دوو رێگەیە، رێگەی یەكەم پێی دەوترێت هەڵوەشاندنەوەی خودی لەسەر داوای سێیەكی ئەندامانی ئەنجوومەن وە دوای خستنە دەنگدانی بە دەنگی زۆرینەی رەهای ئەندامان ئەنجومەن هەڵدەوەشێتەوە، رێگەی دووەم لەسەر پێشنیاری سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران و بە رەزامەندی و بریاری سەرۆك كۆمار دەبێت.
ئەم رێگەیە لە كاتێكدا پەنای بۆ دەبردرێت كە چەكێك بێت سەرۆك وەزیران دژی ئەنجوومەن بەكاری بێنێت، بەڵام پرسیارێك لێرەدا دێتیكایەوە ئایا ئەو رێگەیە پیادە دەكرێت؟
لە ڕاستیدا هەندێ لە توێژەران وای بۆ دەچن ئەم ڕێگەیە لەكاتی ئێستادا پەكی كەوتوە بەهۆی ئەوەی حكومەتی ئێستا حكومەتی كار بەرێكەرە و ئەو دەسەڵاتەی نیە پیادەی ئەو مافە دەستوریەی بكات وە لە هەمان كاتدا سەرۆك كۆمار ناتوانێت پیادەی ئەو دەستەڵاتە بكات چونكە ماوەی چوار ساڵی دەستوری تەواوكردووە و خودی خۆشی هەڵبژاردەی خولی ڕابردووی ئەنجومەنە نەك ئەم خولەی ئێستا.
بۆیە سەرەنجام دەبێت بگەڕێنەوە سەربەشی یەكەمی ئەو مادە دەستوریەی سەرەوە كە داواكاری سێیەكی ئەندامانی ئەنجوومەنی پێویستە لەگەڵ دەنگی زۆرینەی ڕەھای ئەندامان دوای ئەوەی دەخرێتە دەنگدانەوە، خۆ ئەگەر ئەو ڕێژەیە نەتوانرا دەستەبەر بكرێت ئەوا دەرفەتی تر لەبەر دەست نابێت بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەن، سەرەڕای ئەوەی جێبەجێكردنی ئەم میكانیزمە پێویستی بە دانیشتنی ئەنجوومەنە، ئایا ئەم دانیشتنە دەكرێت؟ بێگومان ئەوەشیان پرسێكی ئاڵۆزی ترە و وابەستەی بارودۆخی سیاسی وڵاتە، چونكە چۆن دانیشتنی ھەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار پێویستی بە ئامادەبوونی دوو لەسەر سێی ئەندامانی ئەنجوومەن بوو وە دادگای اتحادی ئەمەی پشت راست كردەوە بە ھەمان شێوە دانیشتن و رەزامەندی لەسەر ھەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان بە رێگەی خودی پێویستی بە دەنگی زۆرینەی ڕەھای ئەندامەكانی دەبێت. ھەندێ لە توێژەران وای بۆ دەچن ناكرێت ئەم ڕێگەیە بگیردرێتە بەر چونكە سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیران بەرھەمی ھەڵبژاردنی ڕابردوون نەك ئێستا تاكو بتوانن ئەنجومەن ھەڵبوەشێننەوە دەستەڵاتی ئەوەیان ھەبێت، وە تەیاری ێدری نیگەرانن لە پەنابردنە بەر ئەم ڕێگەیە و بەبێ رێككەوتنی سیاسی یاخود دەستەبەریەكی سیاسی نایانەوێت پیادەبكرێت نەوەك چوارچێوەی ھەماھەنگی و ھاوپەیمانەكانی بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار بیقۆزنەوە كە ھەرچەند ئەگەرێكی لاوازە ( بەھۆی ئەوەی لە كارنامە نابێت) بەڵام دەبێت چاوەرێ بكەین.
بەشێكی تر لە توێژەرانی دەستوری لە نێویان لایەنگرانی تەیاری ێدریی وای دەچن ناكرێت بەھیچ شێوەیەك پەنا بۆ ماددەی (٦٤) ببردرێت بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەن، بەڵكو دەبێت ھەڵوەشاندنەوەكە لە ڕێگەی دادگای ئیتحادی بێت بەھۆی ئەوەی ئەم ئەنجوومەنە نەیتوانیوە بە ئەركی خۆی ھەڵبستێت لە ھەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار واتە پێشێلی ماددەی (٧٠) دەستوری كردووە، بەڵام لایەنگرانی مادەی (٦٤) بۆ ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجوومەن پێیان وایە ناكرێت ئەنجوومەن لە رێگەی دادگای ئیتحادی ھەڵبوەشێتەوە لەبەر دوو ھۆكاری بنەرەتی، یەكێكیان بەھۆی ئەوەی ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجوومەن لە دەستەلاتی دادگای اتحادی نیە وە دووەمیان مادەیی (٧٠) كە بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار دیاریگراوە لە لایەن ئەنجومەنەوە مادەی رێكخراون نەك حاكمە دەكرێت ناوەرۆكی مادەكە لەكاتی تریش جێبەجێ بكرێت.
ڕۆژی چوارشەممە ( ٧-٩-٢٠٢٢) دادگای فیدڕاڵی لەسەر كەیسی ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەن بڕیاڕی كۆتای دەردەكات، توێژەران چاوەڕێ دەكەن دادگا دەرەچەیەكی دەستوری و یاسای گونجاو بدۆزێتەوە، ئەو ئەگەرانەی توێژەران چاوەڕێی دەكەن بەم شێوەیە دەبێت؛ یەكێك لە ئەگەرەكان ئەوەیە دادگا بڕیاردەربكات بە ڕەتكردنەوەی داوایەكە بەھۆی ئەوەی ھەڵوەشاندنەوەی ئەنجومەن لە دەستەڵاتی دادگای فیدڕاڵی نیە و ئەم پرسە میكانیزمی تاییبەت بە خۆی ھەیە كە لە دەستور دیاریكراوە، ئەگەرێكی تر ئەوەیە دادگا بڕیار بدات بە نەتوانینی ئەنجومەن لە جێبەجێكردنی ئەركی خۆی ( مادەی ٧٠) واتە ھەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار، ھەندێ توێژەران دەڵێن ئەمە مانای لە دەستدانی ڕەوای دەستوری ئەنجومەنی نوێنەران دەگەینێت و بە ناڕاستەخۆ واتە ھەڵوەشاندنەوەی پەڕلەمان، ئەگەرێكی تر ئەوەیە دەرفەتێكی تر بخاتە بەردەم ئەنجومەن بۆ ئەوەی لە ئایندەیەكی نزیك دانیشتنی خۆی بەڕێوەببات سەبارەت بە ھەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار.
