ئامادەکردنی : کرێکار قادر ڕوستایی
نوسەر و شارەزا و ئەزموونی ١٧ ساڵ لەبواری چارەسەری بە کەڵەشاخ بەشێوازێکی تیۆری و پراکتیکی
پرۆسەی ئەنجامدانی کەڵەشاخ یەکێکە لە شێوازە کۆن و باوەکانی چارەسەری سروشتی، کە تێیدا دیاردەی خەستبوونەوە و مەیینی خوێن لە ناو پەرداخەکەدا سەرنجی زۆربەی بەکارهێنەران و نەخۆشەکان ڕادەکێشێت. زۆرێک لە خەڵکی پێیان وایە ئەم خەستبوونەوەیە نیشانەی ڕاستەوخۆی دەرچوونی “خوێنی خراپ” یان ژەهراوییە لە جەستەدا، بەڵام لە ڕوانگەی پزیشکی و فسیۆلۆجییەوە ڕاستییەکە جیاوازە؛ ئەم مەیینە کاردانەوەیەکی تەواو سروشتیی سیستماتیکی جەستەیە بۆ برینداربوونی موولولەکانی خوێن و دروستبوونی ژینگەیەکی تایبەت لە ناو پەرداخەکەدا.
مەیین و خەستبوونەوەی خوێنی کەڵەشاخ بەهۆی ئەم هۆکارە زانستییانەوە ڕوودەدات :
۱_ چالاکبوونی سیستەمی مەین (Coagulation Cascade)
کاتێک پێست بە تیغە یان ئامێری تایبەت کون یان بریندار دەکرێت، فاکتەرەکانی مەیین لە خوێندا (سیستەمی دەرەکی و ناوەکی) ڕاستەوخۆ چالاک دەبن. پەڕەکانی خوێن (Platelets) و پروتینی فایبرینۆجین (Fibrinogen) بەیەکەوە دەنوسێن بۆ دروستکردنی تۆڕی فایبرین (Fibrin Mesh)، تاوەکو ڕێگری لە خوێنبەربوون بکەن.
۲_ پەستانی مژینی نەرێنی (Negative Pressure) یان پەستانی بۆشایی (مژین) لە ناو پەردا کەڵەشاخدا دەبێتە هۆی دەرکردنی بەشێک لە شلەی پلازما و جیاکردنەوەی خڕۆکە سوورەکان، ئەمەش چڕیی خڕۆکە سوورەکان بەرز دەکاتەوە و شێوەی خوێنەکە خەستتر دەربڕێت.
۳_ وەستانی جووڵەی خوێن (Stasis): کاتێک خوێن لە موولولەکانی خوێنەوە (Capillaries)* دێتە دەرەوە و لە ناو پەرداخەکەدا کۆدەبێتەوە، جووڵە و دەورانی بەردەوامی نامێنێت. ئەم ڕاوەستانەی خوێن لە دەرەوەی جەستە دەبێتە هۆی ئەوەی پرۆسەی مەیینەکە بە خێراییەکی زۆر زیاتر ڕووبدات.
تێبینی: موولولەکانی خوێن باریکترین ڕێڕەوی خوێنن لە جەستەدا کە ئۆکسیجین و خۆراک دەگەیەننە شانەکان
٤_ بەریەککەوتن لەگەڵ ئۆکسیجین و گۆڕانی پلەی گەرمی،
دەرچوونی خوێن لە ناوچەی سووڕانەوەی ناوەوەی جەستە (کە پلەی گەرمییەکەی دەوروبەری 37°Cیە) بۆ جەستەی دەرەوە و پلەی گەرمیی ژوور، کاریگەری ڕاستەخۆ لەسەر چالاکیی ئەنزیمەکان و پرۆتینەکانی سیستەمی مەیین دەکات. هاوکات، بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆی خوێن لەگەڵ ئۆکسیجینی هەوا لە ناو پەرداخەکەدا، کارلێکە کیمیاییەکانی پەڕەکانی خوێن و ڕێڕەوی مەیین (Coagulation Pathway) خێراتر دەکات.
٥ _ کۆبوونەوەی شلەی نێوان شانەکان (Interstitial Fluid)
ئەو شلەیەی لە کاتی کەڵەشاخدا دەردەچێت تەنها خوێنی پاک نییە، بەڵکو بەشێکی بەرچاوی تێکەڵەیەک لە «شلەی نێوان شانەکان»ە. ئەم شلەیە دەولەمەندە بە پرۆتینەکان، بەرمایەکانی میتابۆلیزم (زیندەچالاکی) و هۆکارەکانی مەیین؛ تێکەڵبوونی ئەم شلەیە لەگەڵ خوێندا، ڕاستەوخۆ پێکهاتە، چڕی و خەستیی سەرەتایی شلەکە دەگۆڕێت و پێواژۆی مەیینەکە خێراتر دەکات.
بەرمایەکانی میتابۆلیزم چیە؟
چەمکێکی گرنگی فسیۆلۆجی پزیشکییە. بۆ ئەوەی زۆر بە ڕوونی و سادەیی تێیبگەیت (Metabolic Waste Products)
میتابۆلیزم (زیندەچالاکی) چییە؟
جەستەی ئێمە وەک کارگەیەکی گەورە وایە؛ ئەوەی دەیخۆین، دەینۆشین و هەناسەی پێدەدمژین، خانەکان دەیگۆڕن بۆ وزە و سوودی لێوەردەگرن. بەم پرۆسەیە دەوترێت میتابۆلیزم یان زیندەچالاکی.
بەرمایەکان چیین؟
هەر وەک چۆن لە هەر کارگەیەکدا دوای بەرهەمهێنان هەندێک پاشماوە و خەڵوز و پاشەرۆ دەمێنێتەوە، خانەکانی جەستەش دوای بەکارهێنانی خۆراک و ئۆکسیجین، هەندێک ماددەی زیادە و پاشماوە دەردەدەنە دەرەوە کە جەستە پێویستی پێیان نییە. بەم پاشماوانە دەوترێت بەرمایەکانی میتابۆلیزم.
چەند نموونەیەکی دیاری ئەم بەرمایانە لە جەستەدا :
١_ یوریا و ترشی یوریک (Uric Acid & Urea): کە لە شیکردنەوەی پرۆتینەکانەوە دروست دەبن.
٢_ کریتینین (Creatinine): پاشماوەی ڕاستەوخۆی بەکارهێنانی ماسوولکەکانە.
٣_ ترشی لاکتیک (Lactic Acid): لە کاتی مانوو بوون یان جووڵەی توندی ماسوولکەدا کۆدەبێتەوە.
٤_ دووەم ئۆکسیدی کاربۆن (CO2): پاشماوەی هەناسەدانی خانەکانە.
پەیوەندیی ئەمە بە کەڵەشاخەوە چییە؟
ئەم بەرمایانە بە شێوەیەکی سروشتی لە شلەی نێوان شانەکاندا (Interstitial Fluid) هەن و سووڕی خوێن بە بەردەوامی دەیانگوێزێتەوە بۆ گورچیلە و ڕژێنەکان تا دەربکرێن. کاتێک کەڵەشاخ دەکریت، ئەم شلەیەی نێوان شانەکان تێکەڵی خوێنەکە دەبێت لە ناو پەرداخەکەدا، بەهۆی بوونی ئەم ماددە و پرۆتینانەشەوە خەستیی شلەکە زیاتر دەبێت.
