ئەژین غەفار – زاری کرمانجی
توێژینەوەیەکی زانستی لە ڕووسیا ئاماژە بەوە دەکات کە لە ڕووی تیۆرییەوە، مرۆڤ لەوانەیە بتوانێت تەمەنێکی زۆر درێژتر لە ئاستی ئێستای مرۆڤایەتی هەبێت و تەمەنی لەنێوان ١٤٦ تا ١٩٤ ساڵ بگات. ئەم لێکۆڵینەوەیە لەلایەن پەیمانگەی زانستی و تەکنەلۆژیای زانکۆی سکۆلکۆڤۆ لە ڕووسیا ئەنجامدراوە و توێژەران بۆ گەیشتن بە ئەنجامەکان، پشت بە مۆدێلی زانستی و بیرکاری بەستن بۆ لێکدانەوەی پرۆسەکانی پیربوون و گۆڕانکارییەکان لە جەستەی مرۆڤ.
بەپێی ئەنجامەکانی توێژینەوەکە، یەکێک لە گرنگترین هۆکارەکانی پیربوون، کۆبوونەوەی زیان و گۆڕانکارییەکانە لە ماددەی ژینگەیی DNAـی خانەکان. بە تێپەڕینی کات، ئەم گۆڕانکارییانە دەتوانن توانای خانەکان بۆ نوێکردنەوە و چاککردنەوەی خۆیان کەم بکەن و بەو شێوەیە پرۆسەی پیربوون خێراتر بکەن.
د. ئیگڵ پاڤیدا، توێژەری بواری خانە بنەڕەتییەکان، جەخت لەوە دەکاتەوە کە درێژبوونەوەی تەمەنی مرۆڤ تەنها بە جین و بۆماوە پەیوەندیدار نییە. بەڵکو شێوازی ژیانیش ڕۆڵێکی گرنگ لەم بابەتەدا دەبینێت.
بەپێی ئەو ڕوونکردنەوەیە، وەرزشکردنی بەردەوام، خەوی تەواو و ڕێک، کەمکردنەوەی سترێس و فشارە دەروونییەکان، دووربوون لە جگەرە و پاراستنی کێشی جەستە لە سنووری گونجاو، لەو هۆکارانەن کە دەتوانن بە پاراستنی تەندروستی و درێژکردنەوەی ژیانی تەندروست یارمەتیدەر بن.
لە هەمان کاتدا، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ئاگاداری لە کاریگەریی زیانباری بەکارهێنانی توتون دەدات و ڕایدەگەیەنێت جگەرەکێشان، نێرگەلە و ڤەیپکردن پەیوەندییان بە ملیۆنان مردنەوە هەیە، بە تایبەتی لە نێوان تەمەنە گەنجەکاندا.
بەم شێوەیە، توێژینەوەکە دەڵێت گەیشتن بە تەمەنی نزیکەی دوو سەدە، لە ڕووی توانای زیستییەوە بابەتێکی لێکۆڵینەوەیە، بەڵام شێوازی ژیان و پاراستنی تەندروستی هێشتا لە گرنگترین فاکتەرەکانی ژیانی درێژ و تەندروست دادەنرێن.
