د.نەدا مێرگەسۆری
لە وڵاتانی پێشکەوتوو و دیموکراتیک وەک ئەمریکا، کەنەدا و زۆربەی وڵاتانی ئەورووپا، ئابووری نە تەواو حکومییە و نە تەواو تایبەت؛ بەڵکو لەسەر بنەمای ئابووری تێکەڵ بەڕێوەدەچێت. کەرتی تایبەت ڕۆڵێکی گرنگی لە بەرهەمهێنان، بازرگانی و وەبەرهێناندا هەیە، بەڵام حکومەت لە بوارە گرنگ و ستراتیژییەکان وەک وزە، ژێرخان، ئاو، گواستنەوە و ئاسایشی ئابووری، بەرپرسیارێتی سەرەکی خۆی دەپارێزێت.
خاڵی گرنگ ئەوەیە کە لەو وڵاتانەدا، تەنانەت ئەگەر خزمەتگوزارییەک بدرێتە کۆمپانیایەکی تایبەت، حکومەت بەرپرسیارێتی خۆی هەر دەمێنێت. حکومەت یاسا دادەنێت، چاودێری نرخ و کوالێتی دەکات، ڕکابەری دەپارێزێت و لە کاتی قەیراندا دەخاتە كالاكە دخاتە ناو بازاڕەوە.
- ئەزموونی هەرێمی کوردستان
لە هەرێمی کوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا، کەرتی تایبەت لە زۆر بواردا گەشەی کردووە. بەشداری کەرتی تایبەت بۆ گەشەپێدانی ئابووری پێویستە؛ بەڵام کێشە لەو کاتەدا دروست دەبێت کە خزمەتگوزارییە گرنگەکان زۆر بە کۆمپانیا تایبەتەکانەوە وابەستە بن، لە کاتێکدا حکومەت ژێرخانی پێویست، هەڵگرتنی ستراتیژی و سیستەمی چاودێری بەهێزی نەبێت.
** کارەبا؛ نموونەیەکی ڕوونی کێشەی ژێرخانی
ساڵانێکە خەڵکی هەرێم لەگەڵ کێشەی کارەبا ڕووبەڕوون. موەلیدە تایبەتەکان بوونەتە بەشێکی گرنگ لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک. ئەم موەلیدانە لە قۆناغێکدا توانیویانە کەمیی کارەبا چارەسەر بكەن، بەڵام لە درێژخایەندا بارێکی دارایی گەورەیان خستووەتە سەر خێزان و ئابووری.
بەکارهێنانی سووتەمەنی، خەرجی موەلیدە، پیسبوونی ژینگە و جیاوازی لە کوالێتی خزمەتگوزاری وای کردووە کارەبا بۆ زۆرێک لە هاووڵاتیان ببێتە یەکێک لە خەرجییە جێگیر و قورسەکانی ژیان.
چارەسەری سەرەکی ئەوە نییە کە حکومەت هەموو چالاکییە ئابوورییەکانی وڵات خۆی بەڕێوەببات؛ بەڵکو دەبێت تۆڕی کارەبا پەرەپێبدات، بەرهەمهێنان و گواستنەوە ڕێکبخات و سیستەمێکی ڕوون و متمانەپێکراو دابین بکات. کۆمپانیا تایبەتەکان دەتوانن لە دروستکردنی وێستگەی کارەبا و بەرهەمهێناندا وەبەرهێنان بکەن، بەڵام تۆڕ و یاساکانی بازاڕ دەبێت لەژێر چاودێری بەهێزی حکومەت بن.
کەمکردنەوەی پشتبەستن بە موەلیدە ناوخۆییەکان و بەهێزکردنی تۆڕی گشتی دەتوانێت هەنگاوێکی گرنگ بێت.
*** بەنزین؛ کاتێک بازاڕ لەگەڵ قەیراندا پشتگیری پێویستی نییە
کێشەی بەنزینیش وانەیەکی گرنگە. بەنزین تەنها کاڵایەکی بازرگانی نییە؛ بەڵکو ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە گواستنەوە، کشتوکاڵ، بازرگانی، نرخی کاڵاکان و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکەوە هەیە.
ئەگەر دابینکردنی سووتەمەنی زۆر پشت بە هاوردەی ڕۆژانە، چەند کۆمپانیا یان بازاڕی ئازاد ببەستێت، هەر قەیرانێکی ناوچەیی یان کێشەیەک لە بەرهەمهێنان و گواستنەوە دەتوانێت بە خێرایی ببێتە هۆی کەمی، نۆرە گرتنی درێژ و بەرزبوونەوەی نرخ.
لەو کاتەدا حکومەت نابێت تەنها دوای دروستبوونی قەیران دەست بە کار بکات و نرخ دیاری بکات؛ بەڵکو پێویستە پێشوەختە: - کۆگای ستراتیژی سووتەمەنی دابین بکات؛
- سەرچاوە و ڕێگاکانی هاوردە جۆراوجۆر بکات؛
- چاودێری کۆمپانیاکانی هاوردە و دابەشکردن بکات؛
- لە کۆگاکردن و مۆنۆپۆڵ ڕێگری بکات؛
- کوالێتی و نرخ چاودێری بکات؛
- و بۆ کاتی قەیران پلانی ڕوونی هەبێت.
ئەگەر حکومەت تەنها نرخ کەم بکاتەوە، بەڵام دابینکردنی سووتەمەنی بە قەدەر پێویست نەبێت، ئەنجامەکە دەتوانێت کەمی و نۆرە گرتن بێت. بۆیە سیاسەتی دروست پێکەوە لە دابینکردنی بەردەوام، ڕکابەری، چاودێری و پشتگیری ئامانجدار بۆ هاووڵاتیان پێکدێت.
چارەسەر؛ نە حکومەتی هەمووشت لەدەستداگر، نە بازاڕی بێ چاودێری
هەرێمی کوردستان پێویستی بە ئابووری تەواو حکومی نییە؛ بەڵام حکومەتی لاواز لە بوارە گرنگەکانیش چارەسەر نییە.
مۆدێلی گونجاو ئەوەیە:
حکومەتی بەهێز لە یاسا، ژێرخان و خزمەتگوزارییە گرنگەکان؛ کەرتی تایبەتی بەهێز لە وەبەرهێنان، بەرهەمهێنان و ڕکابەری.
حکومەت دەبێت دڵنیابێت کە کارەبا، ئاو، سووتەمەنی و ژێرخانە سەرەکییەکان لە کاتی ئاسایی و قەیراندا بەردەست دەبن. لە بەرامبەردا، کەرتی تایبەت دەبێت دەرفەتی وەبەرهێنان، نوێکاری و ڕکابەری هەبێت.
ئەنجام
ئەزموونی وڵاتانی پێشکەوتوو نیشان دەدات کە تایبەتیکردن کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە لەگەڵ حاکمبوونی یاسا، ڕکابەری ڕاستەقینە، شەفافیەت و چاودێری سەربەخۆ بێت.
تایبەتیکردن بەبێ چاودێری دەتوانێت مۆنۆپۆڵی تایبەت دروست بکات؛ حکومیکردنی تەواویش دەتوانێت ناکارامەیی دروست بکات.
ڕێگای گونجاو بۆ هەرێمی کوردستان ئەوەیە حکومەت بەرپرسیارێتی خۆی لە کارەبا، سووتەمەنی و ژێرخانە ستراتیژییەکان بە جدی بگرێت و لە هەمان کاتدا لە توانای کەرتی تایبەت و سەرمایەکانی کەڵک وەربگرێت.
حکومەت نابێت جێگەی کەرتی تایبەت بگرێت؛ بەڵام نابێت بەرپرسیارێتی خۆشی بدرێتە کەرتی تایبەت. حکومەت دەبێت بە یاسا پارێزگاری لە قەیرانەكان و قۆرخكارییەكانی كەرتی تایبەت بکات، ژێرخانی گرنگ دابین بکات و لە کاتی قەیراندا پارێزگاری لە خەڵک و ئابووری بکات.
