لەم هەفتەیە گفتوگۆ لەبارەی پڕۆژە یاسایی چوارچێوەی ئاشتی دەست پێ دەكات

زاری كرمانجی :

بڕیارە كۆتا ڕۆژی ئەم هەفتەیە لیژنەی دادی پەرلەمانی توركیا كۆببێتەوە و دەست بە گفتوگۆ لەبارەی پڕۆژە یاسایی چوارچێوەی ئاشتی بكات كە دوێنێ چوارشەممە پێشكەشی سەرۆكایەتی پەرلەمان كرا.
سەرۆكایەتی لیژنەی دادی پەرلەمانی توركیا لە بەیاننامەیەكدا ڕایگەیاند” پاشنیوەڕۆی ڕۆژی هەینی 7ـی ئاب، لیژنەكە كۆدەبێتەوە و تاوتوێی ڕەشنووسی یاسای پتەوكردنی یەكگرتنی نەتەوەیی و یەكپارچەیی كۆمەڵایەتی دەكات”.
لە ڕاگەیەندراوەكەدا ئاماژە بەوەشدراوە، ئەگەر گفتوگۆكان لەبارەی پڕۆیاساكە لەو ڕۆژەدا تەواو نەبن، كۆبوونەوەكە لە ڕۆژانی ئایندەدا تا كۆتایهاتنی كارەكان بەردەم دەبن، دواتر پڕۆژە یاساكە بۆ دەنگدانی كۆتایی ڕەوانەی دانیشتنی گشتی پەرلەمان دەكرێت.
هاوكات لەلایەكی دیكەشەوە میدیاكانی باكووری كوردستان بڵاویانكردەوە” پێشبینی دەكرێت تا ڕۆژی دووشەممەی هەفتەی داهاتوو پڕۆژە یاساكە لە پەرلەمان پەسەند بكرێت و ببێتە یاسا”.
ئەمڕۆ چوارشەممە پڕۆژە یاسایی چوارچێوەی ئاشتی بە فەرمی پێشكەشی پەرلەمان كرا و هەریەك لە پارتەكانی ئاكەپە، مەهەپە، دەم پارتی و جەهەپە واژوویان لەسەر پڕۆژە یاساكە كردووە.

دەقی ماددە و ناوەرۆكی پڕۆژەیاسای چوارچێوەی ئاشتی بەمشێوەیە:

ماددەی ١ – (١) ئامانجی ئەم یاسایە بریتییە لە: دوای ئەوەی دەزگا ئەمنییەكان پشتڕاستی دەكەنەوە كە بوونی كردەیی ڕێكخراوی پەكەكە/كەجەكە و هەر جۆرە پێكهاتەیەكی سەر بەو ڕێكخراوە كۆتایی هاتووە و سەرجەم چەك و تەقەمەنییەكانی ژێر كۆنتڕۆڵی خۆی ڕادەست كردووە، هەروەها دوای ئەوەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی (MGK) بۆ پەسەندكردنی ئەم دەستنیشانكردنە لە ڕۆژنامەی فەرمیدا بڵاوكرایەوە؛ دیاریكردنی ڕێكارەكانی دواخستنی لێكۆڵینەوە و دادگاییكردنەكان، دواخستنی جێبەجێكردنی سزاكان و ئەو كارەكانی دیكەیە كە دەبێت ئەنجام بدرێن.
(٢) حوكمەكانی ئەم یاسایە ئەم تاوانانە دەگرێتەوە: دامەزراندن یان بەڕێوەبردنی ڕێكخراوی پەكەكە/كەجەكە، ئەندامێتی لە ڕێكخراوەكە، یان بە زانایی و ویستی خۆت هاوكاریكردنی ڕێكخراوەكە و پڕوپاگەندەكردن بۆی، ئەو تاوانانەی لە چوارچێوەی چالاكییەكانی ئەم ڕێكخراوەدا كراون، هەروەها ئەو تاوانانەی لە بەرژەوەندیی ئەم ڕێكخراوەدا بەپێی یاسای بەرگرتن لە دابینكردنی دارایی بۆ تیرۆر (ژمارە ٦٤١٥ لە ٧/٢/٢٠١٣) ڕێكخراون.

پێناسەكان

ماددەی ٢ – (١) لەم یاسایەدا:
ا) ڕێكخراو: مەبەست لێی ڕێكخراوی پەكەكە/كەجەكە و سەرجەم پێكهاتەكانی سەر بەو ڕێكخراوەیە.
ب) كۆمیتە: ئەو كۆمیتەیەیە كە بەپێی ماددەی ٧ی ئەم یاسایە دادەمەزرێت.

دواخستنی لێكۆڵینەوە و دادگاییكردنەكان :
ماددەی ٣ – (١) بەو مەرجەی دەزگا ئەمنییەكان پشتڕاستی بكەنەوە كە بوونی كردەیی ڕێكخراوەكە كۆتایی هاتووە و چەكەكانی ڕادەست كردووە و بڕیارەكەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی لە ڕۆژنامەی فەرمی بڵاوبكرێتەوە؛ جگە لە دۆسیەكانی تایبەت بە تاوانی كوشتنی بەئەنقەست لە چوارچێوەی چالاكییەكانی ڕێكخراوەكە و ئەو تاوانانەی پێش ١/٦/٢٠٠٥ كراون و سزای زیندانی هەتاهەتایی یان هەتاهەتایی قورسیان پێویستە، دادگاییكردن و لێكۆڵینەوە بۆ ئەو تاوانانەی دەكەونە چوارچێوەی ماددەی ١ و بەرزترین سزایان ١٥ ساڵ یان كەمترە بۆ ماوەی ٥ ساڵ، و ئەوانەی سزاكەیان لە ١٥ ساڵ زیاترە یان سزای هەتاهەتایی و هەتاهەتایی قورسیان هەیە بۆ ماوەی ١٠ ساڵ دوادەخرێن. لە ماوەی دواخستنەكەدا، بەسەرچوونی كات هەژمار ناكرێت. بەڵگە و دۆسیەكان دەپارێزرێن. سەبارەت بەو كاڵا و موڵكانەی دەستیان بەسەردا گیراوە، بڕیاری تەسفیەكردنیان دەدرێت و وەك داهاتی گەنجینە تۆمار دەكرێن. بڕیارەكە بەو كەسانە ڕادەگەیەندرێت كە مافی تانەدانی یاساییان هەیە و مەرج و كاتەكانی تانەدانیان بۆ ڕووندەكرێتەوە.
(٢) ئەوانەی مافی تانەدانیان هەیە، دەتوانن لە ماوەی دوو هەفتەدا لە دادگای سزای سوڵح تانە لە بڕیاری داواكاری گشتی بدەن. هەروەها دەتوانن لە ماوەی دوو هەفتەدا تانە لە بڕیارەكانی دادگا بۆ دواخستنی دادگاییكردن بدەن.
(٣) دەستپێكردنی لێكۆڵینەوە لەسەر ئەو تاوانانەی پێش بڵاوكردنەوەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی كراون، بەندە بە مۆڵەتی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییەوە.

ڕێوشوێنەكانی پاراستن و دۆسیەكانی قۆناغی پێداچوونەوە :
ماددەی ٤ – (١) ڕێوشوێنەكانی وەك دەستگیركردن و چاودێریی دادوەری بۆ ئەو تاوانانەی بڕیاری دواخستن دەیانگرێتەوە، لەلایەن دادگا و لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە هەڵدەسەنگێندرێن و ئەگەر مەرجەكان گونجاو بن، هەڵدەوەشێندرێنەوە.
(٢) ئەو دۆسیانەی لە قۆناغی تێهەڵچوونەوە یان پێداچوونەوە دان و پەیوەستن بەم تاوانانەوە، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەیان بۆ دەدرێت.

تۆماركردنی بڕیارەكانی دواخستن و دووبارە ئەنجامدانەوەی تاوان :
ماددەی ٥ – (١) بڕیارەكانی دواخستن لە سیستەمێكی تایبەتدا تۆمار دەكرێن و تەنیا لەلایەن داواكاری گشتی یان دادگاوە بۆ مەبەستی دیاریكراو دەتوانرێت داوا بكرێن.
(٢) ئەگەر لە ماوەی دواخستنەكەدا تاوانێك ئەنجام بدرێتەوە، بڕیاری دواخستنەكە هەڵدەوەشێتەوە و دادگاییكردن بەردەوام دەبێت. ئەگەر ماوەی دیاریكراو بەبێ ئەنجامدانی تاوان تێپەڕی، بڕیاری داخستنی دۆسیەكە دەدرێت.

دواخستنی جێبەجێكردنی سزاكان :
ماددەی ٦ – (١) بە هەمان مەرجی كۆتاییهاتنی كردەیی ڕێكخراوەكە و بڵاوبوونەوەی لە ڕۆژنامەی فەرمی؛ جگە لە تاوانی كوشتنی بەئەنقەست و تاوانەكانی پێش ١/٦/٢٠٠٥ كە سزای هەتاهەتاییان هەیە:
ا) جێبەجێكردنی سزای ئەو كەسانەی بە تێكڕا ١٥ ساڵ یان كەمتر سزای زیندانییان هەیە، بۆ ماوەی ٥ ساڵ دوادەخرێت.
ب) جێبەجێكردنی سزای ئەوانەی زیاتر لە ١٥ ساڵ یان سزای زیندانی هەتاهەتایی و هەتاهەتایی قورسیان هەیە، بۆ ماوەی ١٠ ساڵ دوادەخرێت.
(٢) دەتوانرێت تانە لەم بڕیارانەی دادوەری جێبەجێكردن بدرێت.
(٣) بڕیارەكان لە سیستەمی تایبەتدا تۆمار دەكرێن.
(٤) ئەگەر لە ماوەی دواخستنەكەدا تاوانی تیرۆر ئەنجام بدرێت، دادوەر بڕیاری دواخستنەكە هەڵدەوەشێنێتەوە. ئەگەر ماوەكە بەبێ تاوان تێپەڕی، سزاكە وەك جێبەجێكراو هەژمار دەكرێت.

بەدواداچوون، هەماهەنگی و جێبەجێكردن :
ماددەی ٧ – (١) بەدواداچوون بۆ جێبەجێكردنی ئەم یاسایە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەییەوە (MGK) دەكرێت كە بە سەرۆكایەتیی جێگری سەركۆمار و ئەندامێتی وەزیرانی داد، دەرەوە، ناوخۆ، بەرگری، سكرتێری گشتیی سەرۆكایەتی كۆمار، سەرۆكی میت و سكرتێری گشتیی ئەنجومەنەكە پێكدێت. دەتوانرێت لیژنەی لاوەكیش پێكبهێنرێت.
(٢) كۆمیتە دەتوانێت بۆ بەرەوپێشبردنی پرۆسەكە لەگەڵ ڕێكخراوەكە، ئەرك بە لیژنە لاوەكییەكان بسپێرێت.

(٣) ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی بەشێوەی خولیی هەڵسەنگاندن بۆ قۆناغی كۆتایی هاتنی ڕێكخراوەكە دەكات و دەتوانێت داوای ڕێكخستنی یاسایی و كارگێڕی بكات.
(٤) ئەنجومەن دەتوانێت داوای هەڵگرتنی بێبەشبوون لە مافەكان بكات، بەو مەرجەی بۆ دواخستنی ٥ ساڵی (دوو ساڵ) و بۆ دواخستنی ١٠ ساڵی (سێ ساڵ) تێپەڕیبێت.
(٥) كۆمیتەكە بەردەوام پەرلەمان ئاگادار دەكاتەوە و پەرلەمانیش كۆمیسیۆنێكی چاودێری بۆ بەدواداچوون دادەمەزرێنێت.
(٦) كارە كارگێڕییەكانی ئەم پڕۆسەیە لەلایەن سكرتاریەتی گشتیی سەرۆكایەتی كۆمارەوە دەكرێت.

ڕادەستكردنی چەك و كەرەستەكان :
ماددەی ٨ – (١) سەرجەم چەك، تەقەمەنی، ئامراز و ماددە تەقەمەنییەكانی ئەندامانی ڕێكخراوەكە كە ڕادەست دەكرێن، تۆمار دەكرێن.
(٢) ڕێكارەكانی ئەم پرۆسەیە لەلایەن وەزارەتەكانی ناوخۆ و بەرگرییەوە بە ڕاوێژ لەگەڵ دەزگا ئەمنییەكان دیاری دەكرێن.
ماددەی ٩ – (١) حوكمەكانی ئەم یاسایە تەنیا ئەوانە دەگرێتەوە كە لە ماوەی شەش مانگدا دوای بڵاوبوونەوەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی، بە نووسراو داواكاری پێشكەش بە داواكاری گشتی یان لایەنە پەیوەندیدارەكان دەكەن بۆ سوودمەندبوون لەم یاسایە.

ئەرك و بەرپرسیارێتی :
ماددەی ١٠ – (١) ئەركەكانی نێو ئەم یاسایە لەلایەن دامەزراوە گشتییەكانەوە بە خێرایی جێبەجێ دەكرێن.
(٢) ئەو كەسانەی ئەم ئەركانە جێبەجێ دەكەن، هیچ بەرپرسیارێتییەكی یاسایی، كارگێڕی یان سزاییان ناكەوێتە ئەستۆ.
ماددەی ١١ – (١) ئەم یاسایە لە ڕۆژی بڵاوكردنەوەیدا دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە.
ماددەی ١٢ – (١) حوكمەكانی ئەم یاسایە لەلایەن سەركۆمارەوە جێبەجێ دەكرێن.