هیوا ساعدی
تێپەڕبوونی دوازدە ساڵ بەسەر فەرمانی شنگال و كۆمەڵكوژیی بەربڵاوی خوشك و برایانی ئێزدی لەلایەن ڕێكخراوی تیرۆریستی داعشەوە، تەنها یادكردنەوەی ڕووداوێكی تاڵ و ئازاربەخشی مێژوویی نییە، بەڵكو دەربڕینی ڕاستییەكی زۆر مەترسیدارترە كە بریتییە لە بەردەوامبوونی قەیرانێكی مرۆیی، كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی زۆر قووڵ كە تا ئەیادی ئەمڕۆش بەرۆكی ئەم پێكهاتە ڕەسەن و دێرینەی كوردستان بەرنادات. لە ئابی دوو هەزار و چواردەوە كە پەلاماری دڕندانەی سەر شنگال و دەوروبەری دەستی پێكرد، تا بەئەمڕۆ دەگات، دۆخی ئەو ناوچەیە تەنها لە سنووری وێرانكارییە سەربازییەكاندا نەمایەوە، بەڵكو وەرچەرخا بۆ قەیرانێكی فرەرەهەند كە یەكێك لە دیارترین و گەورەترین مەترسییەكانی بریتییە لە زیندووكردنەوە و بەردەوامیدان بە پرۆسەی تەعریب و گۆڕینی دیموگرافیای ناوچەكە بە شێوازی نەرم و سیستماتیك. ئەم یادە برینێكی نەتەوەیی زۆر قووڵە كە بەبێ ڕاگرتنی ئەم سیاسەتە گۆڕانكارییانە و جێبەجێكردنی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، هەرگیز ساڕێژ نابێت.
پڕسی تەعریب لە شنگال و ناوچە دابڕێنراوەكاندا مێژوویەكی درێژ و پڕ لە ئازاری هەیە، بەڵام لە دوای تاوانەكانی داعشەوە ئەم پرۆسەیە ڕەهەندێكی نوێ و مەترسیدارتری بەخۆیەوە گرتووە. پاش تێكشكاندنی داعش لە ڕووی سەربازییەوە، لەبری ئەوەی ماف بۆ خاوەن مافەكان بگەڕێتەوە و زەمینەی ئارام بۆ گەڕانەوەی ئاوارە ئێزدییەكان دابین بگرێت، سیاسەتی دەستبەسەرداگرتنی زەوییە كشتوكاڵییەكان، سڕینەوەی بەڵگەنامەكانی خاوەندارێتی و جێگیركردنی دانیشتووانی ناڕەسەن لە گوند و شارۆچكەكانی شنگالدا پەرەی سەند. ئەم هەنگاوانە تەنها بریتی نین لە دەستكاری كردنی نەخشەی دانیشتووان، بەڵكو هەوڵێكی ئەنقەست و ئامانجدارن بۆ پچڕاندنی پەیوەندیدانی ڕۆحی و مێژوویی ئێزدییەكان لەگەڵ خاكی باووباپیرانیان. نەبوونی دەسەڵاتێكی ئەمنی و ئیداریی سەقامگیر و بەڕێوەبردنی شارەكە لەڕێگەی هاوكێشە ئاڵۆزە سەربازی و هەرێمییەكانەوە، دەرفەتی زیاتری ڕەخساندووە بۆ ئەوەی ڕەوتی تەعریبی ئیداری و ڕەفتاری لە ناوچەكەدا قووڵتر ببێتەوە.
زیاتر لە سەد هەزار هاووڵاتیی ئێزدی لە كەمپە جیاوازەكانی ئاوارەییدا لە دۆخێكی زۆر سەختدا ژیان بەسەر دەبەن و نەیانتوانیوە بگەڕێنەوە بۆ سەر زێدی خۆیان. ئەم ئاوارەیییە درێژخایەنەی خەڵكی ڕەسەنی شنگال، دەرفەتی زێڕینی بۆ جێبەجێكارانی پرۆسەی تەعریب ڕەخساندووە تا لە بۆشایی غیابی خاوەنە ڕەسەنەكاندا، سیمای دیموگرافی و كلتووریی دەڤەرەكە بگۆڕن. دەستكاری كردنی ناسنامەی ناوچەكە لە ڕێگەی گۆڕینی ناوی شوێنە مێژووییەكان، دروستكردنی ڕێگری لەبەردەم گەڕانەوەی سەربەستێنەی خێزانە ئاوارەكان، و پاشەكشەپێكردنی زمانی كوردی و ڕوحیەتی ڕەسەنایەتیی ئێزدییەكان، هەموویان بەشێك لەم زنجیرە فشارە ڕێكخراوانەن. ئەم دۆخە نەخوازراوە زەمینەی فەوتانی ژێرخانی ئابووری و كۆمەڵایەتیی ناوچەكەی زۆر زیاتر كردووە و ترسێكی قووڵی لە دڵی هاووڵاتیاندا چاندووە بەرامبەر دواڕۆژی مانەوەیان لە خاكی خۆیاندا.
جێبەجێ نەكردنی ماددەی ١٤٠ـی دەستووری عێراق و فەرامۆشكردنی ڕێككەوتنامەكانی ئاساییكردنەوەی دۆخی شنگال، فاكتەری سەرەكین لە درێژەدان بەم ئاڵۆزییانە. ئەم بۆشاییە دەستووری و سیاسییە وای كردووە كە ناوچەكە هەمیشە وەك مەیدانی ململانێ بمێنێتەوە و پرسی تەعریب وەك چەكێكی سیاسی بەكار بهێنرێت بۆ سەپاندنی واقعێكی تازە. شارەكە و گوندەكانی دەوروبەری بەهۆی وێرانكارییەكانی سەردەمی شەڕ و فەرامۆشكردنی ئەنقەست لە ئاوەدانكردنەوەدا، لە سەرەتاییترین خزمەتگوزارییەكانی وەك ئاو، كارەبا، نەخۆشخانە و قوتابخانە بێبەشن، كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا كەرەستەیەكی ناڕاستەوخۆی پرۆسەی تەعریبە بۆ ساردكردنەوەی ئاوارەكان لە بیركردنەوە لە گەڕانەوە.
لە لایەكی ترەوە، پرسی ڕفێندراوان و چارەنووسی نادیاری هەزاران ژن و منداڵی ئێزدی وەك برینێكی كراوە ماوەتەوە و پرۆسەی هەڵدانەوەی گۆڕە بەكۆمەڵەكان بە هۆی كەمتەرخەمی زۆر بە هێواشی بەڕێوەدەچێت. بۆ بەرهەڵستیكردنی ئەم شەپۆلە مەترسیدارەی تەعریب و سڕینەوەی ناسنامە، پێویستە لە سەرانسەری جیهاندا دادپەروەری جێبەجێ بكرێت و كۆمەڵكوژییەكە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە جینۆساید بناسرێت. هەروەها دەبێت بەپەلە ئاسایشی ناوچەكە دابین بكرێت و ڕێگری لە هەر جۆرە دەستكارییەكی دیموگرافی بگرێت، تا هاووڵاتیان بگەڕێنەوە سەر خاكی خۆیان و كۆتایی بە ڕەوتی تەعریب و داڕمانی مرۆیی ئەم دەڤەرە بهێنرێت.
