كامەران ئیبراهیم شێروانی
نەختینەیی نیشتمانی لە زانستی ئابووریدا وەك خوێنی ناو دەمارەكانی دەوڵەت پێناسە دەكرێت، كە تەنها بە واتای بوونی بڕێكی زۆر لە پارەی چاپكراو نایەت، بەڵكو بە واتای توانای سیستەمی دارایی وڵات دێت بۆ گۆڕینی سەرمایە بۆ جوڵەی بازرگانی و دابینكردنی پێداویستییەكانی ژیان بێ ئەوەی تووشی شۆك ببێت. پارێزگاری كردن لەم نەختینەییە لە ئاستی ستراتیژیدا پێویستی بە هاوسەنگییەكی ورد هەیە لە نێوان خستنەڕووی دراو و خێرایی سوڕانەوەی پارە؛ چونكە ئەگەر پارە لەناو گیرفانی خەڵك و بانكەكاندا نەسووڕێتەوە، وڵات تووشی چەقبەستووییەی نەختینەیی دەبێت( هەروەك لە ئێستادا عێراق بە بارودۆخی چەقبەستوویی دراو تێپەڕدەبێت).
دواكەوتنی مووچەی مانگی حوزەیرانی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستان جارێكی دیكە پرسی كەمی سیولەی نەختینەی (Cash Liquidity) وەك كێشەیەكی تەكنیكی و ئابووریی قووڵ لە عێراق هێناوەتە پێشەوە. ئەم بابەتە بەو مانایە دێت كە دەوڵەت لە ساتێكی دیاریكراودا بڕی پێویستی لە پارەی كاشی (دینار) لەبەردەستدا نییە بۆ جێبەجێكردنی پابەندییە داراییەكانی بەرامبەر خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان، سەرەڕای ئەوەی كە خاوەنی داهاتێكی زۆری نەوتیشە. ئەم قەیرانە لە عێراقدا ڕەهەندی قووڵی هەیە و یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی بۆ ئابووریی نەختینەیی دەگەڕێتەوە، بەو واتایەی كە زۆربەی مامەڵە داراییەكان لەبری ئەوەی لە ناو سیستەمی بانكیدا بن، بە شێوەی پارەی كاغەز لە دەستی هاوڵاتیان و بازرگانەكاندا دەسوڕێنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی سوڕی پارە لە ناو بانكەكاندا بپچڕێت و وەزارەتی دارایی نەتوانێت بە ئاسانی ئەو بڕە پارە زەبەلاحەی كە مانگانە بۆ مووچە پێویستە لە خەزێنەكاندا كۆبكاتەوە.
بۆ پاراستنی ئەم سامانە، دەوڵەت دەبێت سیستەمێكی بانكیی متمانەپێكراو بونیاد بنێت كە تێیدا سوو و قازانجەكان هاوسەنگ بن لەگەڵ ئاستی هەڵاوسان، تا هاوڵاتی هان بدرێت پاشەكەوتەكانی لە بانكەكاندا دابنێت نەك لە ماڵەكاندا، چونكە پارەی ناو بانك دەبێتە كەرەستەی وەبەرهێنان و پارەی ناو ماڵیش دەبێتە سەرمایەی سڕكراو كە هیچ بەهایەكی بۆ گەشەی گشتی نییە. پرۆسەی گێڕانەوە و كۆكردنەوەی نەختینەیی بۆ دەستی دەوڵەت، یەكێكە لە ئاڵۆزترین ئەركەكانی بانكی ناوەندی و وەزارەتی دارایی، كە پێویستی بە جێبەجێكردنی سیاسەتی دارایی تۆكمە هەیە.
كاریگەرترین ڕێكار بۆ ئەم مەبەستە، گۆڕینی سیستەمی مامەڵەی كاشە بۆ سیستەمی ئەلیكترۆنی (POS) و دیجیتاڵكردنی تەواوی دەروازە داراییەكان؛ كاتێك هەموو كڕین و فرۆشتنێك لە ڕێگەی كارت و بانكەوە بێت، پارە بەردەوام لەناو بازنەی دەسەڵاتی دەوڵەتدا دەمێنێتەوە و ناتوانێت دزە بكات بۆ دەرەوەی سیستمەكە. جگە لەوەش، دەوڵەت دەتوانێت لە ڕێگەی دەركردنی سەندات یان پسوولەی گەنجینە بە سوودێكی گونجاو، نەختینەیی ناو دەستی خەڵك و كەرتی تایبەت بەرەو خەزێنەی دەوڵەت ڕابكێشێت، ئەمەش وەك ئامرازێكی كاریگەر بۆ كۆنترۆڵكردنی بڕی پارە لە بازاڕدا بەكاردێت تا ڕێگری لە هەڵاوسان و كورتهێنانی كاش بكرێت.
سەرەڕای هەوڵەكان، پڕۆسەی ڕێكخستنی سووڕی نەختینەیی لەگەڵ كۆمەڵێك ئاستەنگی بونیادیی قووڵ بەرەوڕووی بنبەست بووەتەوە، كە دیارترینیان هەژموونی ئابووریی نافەرمی (سێبەر) و پاشكۆیەتیی ڕەهای بازاڕە بۆ كاڵای هاوردە. ئەم وابەستەییە ستراتیژییە وەك دزەكردنێكی سیستماتیكی سەرمایە كاردەكات، كە بەردەوام نەختینەیی نیشتمانی (چ بە دراوی ناوخۆ یان دۆلار) بەرەو دەرەوەی سنوورەكان ئاراستە دەكات و سووڕی دراو لە ناوخۆدا پەكدەخات. ئەم دۆخە وایكردووە ئابووریی نیشتمانی هەمیشە لە لێواری وشكبوونەوەی نەختینەدا بێت، كە ئەمەش دەوڵەتی خستووەتە نێو دڵەڕاوكێیەكی بەردەوام و بازنەیەكی داخراو لە كورتهێنانی كاش بۆ دابینكردنی شایستە داراییە هەستیارەكانی وەك مووچە.
بۆ چارەسەركردنی بنەڕەتیی كێشەی نەختینە، دەبێت فەلسەفەی مامەڵەكردن لەگەڵ دراو لە كاغەزەوە بگۆڕدرێت بۆ ئەلكترۆنی. چارەسەرەكە لە سێ ڕەهەندی هاوتەریبدا كۆدەبێتەوە: یەكەم، بونیادنانی كەرتی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی بۆ كەمكردنەوەی چوونی پارە بۆ دەرەوە؛ دووەم، سەپاندنی یاسای شمولی دارایی (Financial Inclusion) كە تێیدا هەموو هاوڵاتییەك ناچار بێت خاوەنی هەژماری بانكی بێت و هیچ مامەڵەیەكی گەورە بە كاش ئەنجام نەدرێت؛ و سێیەم، بەهێزكردنی دامەزراوەكانی چاودێری بۆ ڕێكخستنەوەی سوڕی ئابووری. تەنها كاتێك دەوڵەت دەتوانێت پارێزگاری لە نەختینەیی بكات كە متمانەی هاوڵاتی بە بانك هێندە بەهێز بێت، كارتێكی پلاستیكی بە باوەڕپێكراوتر بزانێت لە كاغەزێكی چاپكراو كە لە ناو ماڵدا شاراوەتەوە.
