نووسینی: پێشڕەو تەها – ڕێنماییکاری پەروەردەیی
لەگەڵ کۆتایی هاتنی ساڵی خوێندن، شەپۆلێکی دڵەڕاوکێ و ڕاڕایی، لە دەرگای زۆربەی ماڵەکانی کوردستانی داوە. ئەوەی دەبوایە ساتەوەختێکی “فێربوون” و “هەڵسەنگاندنی ئەزموون” بوایە، ئێستا گۆڕاوە بۆ ململانێیەکی قورسی دەروونی و نمایشی کۆمەڵایەتی. بەداخەوە، نمرەکان بوونەتە “تەرازووی شکۆمەندی” خێزانەکان؛ نمرەی بەرز مۆرێکی شانازییە و نمرەی نزمیش وەک نیشانەی شەرمەزاری هەڵدەواسرێت.
لە پشت ئەم دڵەڕاوکێیەوە، دیاردەیەکی قوڵتر هەیە کە لە کۆمەڵگەی ئێمەدا ڕەگی داکوتاوە؛ ئەویش “پێشبڕکێی قەرەبووکردنەوەی خەونە شکاوەکانی خێزانەکانە”. کاتێک باوکێک یان دایکێک پزیشکە، یان خەونی ئەوەی هەبووە ببێتە پزیشک و نەیهێناوەتە دی، بەبێ ڕەچاوکردنی ئارەزوو و توانای منداڵەکەی، هەوڵ دەدەن بە زۆر بیخەنە ناو ئەو قاڵبە.
ئەم “بە سەنتەرکردنی پزیشکییە” وەک پێوەرێکی باو، وای کردووە هەرزەکارەکانمان لە بری ئەوەی لە ژیاندا داهێنەر بن، تەنها سەرقاڵی بەدیهێنانی ئەو ئارەزووانە بن کە هی خۆیان نین. کاتێک منداڵێک ناچار دەکرێت ببێتە پزیشک، لە کاتێکدا نە ئارەزووی هەیە و نە توانایەکی سروشتی بۆ ئەو بوارە، ئێمە تەنها پزیشکێک بەرهەم ناهێنین، بەڵکو “مرۆڤێکی بێ ڕۆح” دروست دەکەین کە لە داهاتوودا نە خۆی ئاسوودە دەبێت و نە خزمەتێکی دروست بە کۆمەڵگەکەی دەکات. ئەم ڕوانگەیە نەک هەر زەبر لە دەروونی هەرزەکارەکە دەدات، بەڵکو کۆمەڵگە بەرەو ئاراستەیەکی نادروست دەبات کە تیایدا “بڕوانامە” لە “ویژدان و بەهرە” باڵادەستترە.
«پاولۆ فێرێ» و پەروەردە
پاولۆ فێرێ تەنها مامۆستایەکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو شۆڕشگێڕێکی پەروەردەیی بوو. بۆ ئەوەی لە بیروبۆچوونەکانی زیاتر تێبگەین:
١. ڕەتکردنەوەی “خوێندنی بانکی”: فێرێ پێی وایە لە سیستەمی باودا، مامۆستا وەک “بانک” وایە و قوتابی وەک “سندووقی پاشەکەوت”. مامۆستا زانیارییەکان دەخاتە ناو مێشکی قوتابییەوە و قوتابی تەنها بە بێدەنگی وەریدەگرێت. کێشەکە ئەوەیە: ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ توانای “تێڕامان” و “ڕەخنەگرتنی” لەدەست بدات. لە کوردستاندا: کاتێک دایک و باوک منداڵ ناچار دەکەن تەنها زانیاری لەبەر بکات تا ببێتە پزیشک، لە ڕاستیدا دەیخەنە ناو ئەو “خوێندنی بانکی”یەوە کە تێیدا منداڵەکە دەبێتە قوربانیی سیستەمێکی بێ ڕۆح.
٢. پەروەردەی ئازادیخوازانە: فێرێ باوەڕی وایە پەروەردەی دروست “کردار و بیرکردنەوە” (Praxis)ـە. واتا مرۆڤ دەبێت فێری ئەوە بێت ژینگەی خۆی بناسێت و بزانێت بۆچی شتەکان بەو شێوەیەن. واتاکەی بۆ منداڵ: منداڵ نابێت تەنها “نمرەی بەرز” بهێنێت، بەڵکو دەبێت فێر بێت چۆن کێشەکانی دەوروبەری چارەسەر بکات. کاتێک منداڵێک فێر دەبێت خۆی بڕیار لەسەر داهاتووی خۆی بدات، ئەو کاتە ئازادە.
٣. مامۆستایەک یان هاوکارێک؟ فێرێ دەڵێت مامۆستا نابێت “دەسەڵاتدار” بێت، بەڵکو دەبێت “هاوکار” بێت. بۆ دایک و باوک: پەیامی فێرێ ئەوەیە کە دایک و باوک نابێت ببنە “فەرمانڕەوا” بەسەر ئارەزووی منداڵەکانیانەوە. بەڵکو دەبێت ببنە هاوکار بۆ ئەوەی منداڵەکە “ناخ” و “تواناکانی خۆی” بدۆزێتەوە.
٤. پەروەردە وەک کردەیەکی سیاسی و مرۆیی: فێرێ دەڵێت: “هیچ پەروەردەیەک بێلایەن نییە.” یان پەروەردە دەتکات بە بەندەی سیستەمەکە، یان دەتکات بە مرۆڤێکی ئازاد کە سیستەمەکە دەگۆڕێت. کاتێک منداڵێک ناچار دەکرێت ببێتە پزیشک، ئەو منداڵە دەبێتە “بەندەی ویستی دایک و باوکی”. بەڵام کاتێک منداڵێک دەرفەتی پێ دەدرێت ببێت بە “پیشەیی” لە هەر بوارێک کە حەزی لێیەتی (وەک هونەر یان کشتوکاڵ)، ئەو کاتە ئەو منداڵە ئازادە و دەتوانێت گۆڕانکاری بکات.
جیاوازییەکانی وڵاتانی پێشکەوتوو
لێرەدا جیاوازییە سەرەکییەکانیان دەخەینە ڕوو:
١. فەلسەفەی “توانا و حەز”: لە وڵاتانی پێشکەوتوو، کاتێک منداڵێک دەگاتە تەمەنی هەرزەکاری، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە: “چی بخوێنم پارەی زۆرم دەست بکەوێت؟” یان “چی بخوێنم خەڵک ڕێزم لێ بگرێت؟”. بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە: “چی بخوێنم کە بەهرە و حەزمی تێدایە؟”. ئەوان باوەڕیان وایە ئەگەر منداڵێک لە بوارێکدا کە حەزی لێیەتی (وەک هونەر، فەلسەفە، وەرزش، یان تەکنەلۆژیا) کار بکات، نەک هەر سەرکەوتووتر دەبێت، بەڵکو بەرهەمدارتر و دڵخۆشتر دەبێت.
٢. بایەخی پیشە دەستی و تەکنیکییەکان: لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، ڕەنگە پیشەیەک وەک “کارەبایی، دارتاشی، یان وێنەکێش” بە پیشەی ئاست نزم دابنرێت. لە وڵاتانی پێشکەوتوو: پیشە دەستی و تەکنیکییەکان هەم داهاتێکی زۆریان هەیە، هەم ڕێزێکی کۆمەڵایەتیی زۆر. زۆر جار ئەو کەسانەی لە بوارەکانی “پیشەسازی” و “تەکنەلۆژیا” کار دەکەن، بە “داهێنەری کۆمەڵگە” ناویان دەبرێت. کەس هەست بە شەرم ناکات ئەگەر نەبوو بە پزیشک.
[
رۆڵی خێزان؛ پشتگیری نەک سەپاندن: دایک و باوک لەو وڵاتانەدا، بە تایبەت لە قۆناغی ناوەندی و ئامادەییدا، ڕۆڵیان “ڕاوێژکار”ـە نەک “بڕیاردەر”. خێزانەکان هانی منداڵەکانیان دەدەن بۆ ئەوەی ببنە “مرۆڤی باش و بەرهەمدار”، نەک ئەوەی ناچاریان بکەن ببنە پزیشک. زۆرێک لە دایک و باوکان پێیان خۆشە منداڵەکەیان بە تەنها یەک ساڵ “گەشتی وڵاتان” بکات یان بەکاری خۆبەخشییەوە سەرقاڵ بێت پێش ئەوەی بڕیاری کۆتایی لەسەر زانکۆ بدات، بۆ ئەوەی بزانێت چی دەوێت.
٤. جیاوازی نێوان “سەرکەوتنی ئەکادیمی” و “سەرکەوتنی ژیان”: لە کۆمەڵگەی کوردیدا، کاتێک منداڵێک نمرەی نزم دەهێنێت، هەموو خەونەکان دەڕوخێن. لەو وڵاتانەدا: خوێندنی پیشەیی: ڕێگەیەکی زۆر بەڕێزە. ئەگەر کەسێک نەبوو بە پزیشک، دەچێتە کۆلێژێکی پیشەیی و دەبێتە شارەزایەکی بەهێز لە بوارێکی دیاریکراودا. کۆمەڵگە فێری ئەوە بووە کە “هەموو کارێک بەهای خۆی هەیە”. پزیشک نەخۆش چارەسەر دەکات، وێنەکێش ڕۆحی کۆمەڵگە دەپارێزێت، ئەندازیار بینا دروست دەکات، و دارتاش داهێنان دەکات. هیچ کامیان لەوی تر باڵاتر نییە. بە کورتی: لە وڵاتانی پێشکەوتوو، “سەنتەرکردنی پزیشکی” بوونی نییە.
٥. ئەگەر منداڵێک ویستی ببێت بە پزیشک، بە دڵنیاییەوە پشتیوانی لێ دەکرێت، بەڵام ئەگەر ویستی ببێت بە وێنەکێش، شێوەکار، یان تەنانەت وەرزشکار، هەمان ئاستی ڕێز و پشتگیریی لێ دەکرێت. وانەیەک بۆ ئێمە: کاتێک خێزانەکان لە کوردستاندا دەڵێن “دەبێت ببیت بە پزیشک”، ئەوان بە واتایەکی نەرێنی “خۆیان لە ڕێگەی منداڵەکەیانەوە دەژینەوە”. لە وڵاتانی پێشکەوتوو، خێزانەکان دەڵێن: “ژیان هی تۆیە، خۆت بڕیاری لێ بدە.”
واقیعی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئێستای کوردستان
١. بازاڕی کار؛ پڕبوونی بەشی پزیشکی و کەمیی شارەزایی: لە ئێستادا لە کوردستان، ساڵانە هەزاران دەرچووی بەشە پزیشکییەکان و ئەندازیارییەکان دەردەچن، لە کاتێکدا ژێرخانی پیشەسازی، کشتوکاڵی، و گەشتوگوزاریی وڵاتەکەمان وێرانە. پێویستی: ئێمە پێویستمان بە “پزیشکی” زۆرە، بەڵام پێویستمان بە “جوتیاری بە ئەزموون” هەیە کە تەکنەلۆژیای نوێ بەکاربهێنێت بۆ خۆراکی ناوخۆیی. پێویستیمان بە “گەشتیاری” هەیە: کە بتوانێت داهات بۆ وڵاتەکەمان دروست بکات، نەک تەنیا ئەو داهاتانەی لە نەوتەوە دێن.
٢. پیشەییبوون: بەهای راستەقینەی پێشکەوتن: پیشەییبوون لە پیشەیەکدا، واتا گەیشتن بە لوتکەی شارەزایی. دارتاشێک یان وێنەکێشێک یان وەرزشکارێک کە لە بوارەکەی خۆیدا “پیشەییە”، سەد ئەوەندەی کەسێکی بێتوانا کە بە زۆر کراوەتە پزیشک، خزمەت بە ئابووری و کۆمەڵگەی خۆی دەکات. کوردستان تینووی “دەستی کاری بە توانا”یە لە بوارەکانی هونەر، وەرزش، تەکنەلۆژیا، و گەشتوگوزار. ئەم بوارانە ئەوانەن کە ڕووخساری وڵات دەگۆڕن.
٣. ئابووریی جێگرەوە؛ نەوت و پزیشک بەس نین: ئابووریی کوردستان بۆ ئەوەی ڕزگاری بێت لە “ئابووریی بەکاربەر” و ببێتە “ئابووریی بەرهەمهێن”، پێویستی بەوەیە: کشتوکاڵ: بۆ ئەوەی چیتر پێویستمان بە هاوردەکردنی سەوزە و میوە نەبێت. گەشتوگوزار: بۆ ئەوەی ببێتە سەرچاوەی داهاتێکی هەمیشەیی. هونەر و وەرزش: بۆ ئەوەی “نەرمی” و “ناسنامەی کوردستانی” بپارێزێت و بە جیهان بناسێنێت.
٤. مرۆڤی بەرهەمهێن لە بەرامبەر پزیشکی ناچار: کاتێک منداڵێک ناچار دەکرێت ببێتە پزیشک، ئەو کەسە لە داهاتوودا تەنیا خەریکی ڕاپەڕاندنی کارەکەی دەبێت بۆ وەرگرتنی مووچە (ئەگەر توانیشی کارەکەی بکات). بەڵام کاتێک کەسێک لەبەر ئەوەی “حەزی لێیە و پیشەییە” دەبێتە وەرزشکار یان جوتیار یان هونەرمەند، ئەو کەسە “داهێنان” دەکات.
کوردستان پێویستی بە چییە؟
کوردستان پێویستی بە “سیستەمێکی پەروەردەیی پیشەیی” هەیە کە:
تەنیا “بڕوانامە” بەرهەم نەهێنێت، بەڵکو “لێهاتوویی” بەرهەم بهێنێت. ڕێز لە جوتیار، وەرزشکار و هونەرمەند بگرێت وەک ئەوەی ڕێز لە پزیشک دەگرێت. تێبگات کە “پیشەییبوون” لە هەر بوارێکدا بێت، بنەمای بوژانەوەی وڵاتە.
کەواتە: ئەو خێزانەی منداڵەکەی ئاراستەی بوارەکانی وەک (کشتوکاڵ، گەشتوگوزار، هونەر، وەرزش، تەکنەلۆژیا) دەکات، لە ڕاستیدا بە گەورەیی خزمەتی نیشتمان و کۆمەڵگەکەی دەکات، چونکە ئەو منداڵە وەک “مرۆڤێکی پیشەیی و بەرهەمهێن” دەردەچێت، نەک وەک “بڕوانامەیەک کە تەنها لەسەر کاغەز هەیە”.
زیرەکیی بێ ویژدان؛ مەترسییەکی شاراوە: “تێد کازینسکی” خاوەنی باڵاترین بڕوانامەی ئەکادیمی بوو لە بیرکاریدا، بەڵام بەهۆی پەروەردەیەکی وشک و دابڕان لە بەها مرۆییەکان، زیرەکییەکەی کردە ئامرازێک بۆ کارەسات. ئەمە بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە کە نمرەی بەرز بەبێ پەروەردەی بەهاکان، نەک هەر شکۆمەندی نییە، بەڵکو دەتوانێت زیرەکییەکی مەترسیدار بەرهەم بهێنێت.
:
داهێنان لە دەرەوەی قاڵبە ئەکادیمییەکان: “ریچارد برانسۆن” لە سیستەمی خوێندنی کلاسیکدا شکستیهێنا، بەڵام بەهۆی ئەوەی خێزانەکەی پشتیوانی بەهرە تایبەتەکەیان کرد، توانی ئیمپراتۆریەتێکی جیهانی دابمەزرێنێت. برانسۆن بە ئێمەی وت: ژمارەی سەر پەڕەی تاقیکردنەوەکان، هەرگیز سنووری ئاسۆی داهێنانی مرۆڤ دیاری ناکات.
هەنگاوەکانی گۆڕانکاری:
بۆ ئەو پاڵەوانانەی نمرەی بەرزیان بەدەستهێناوە: پیرۆزباییان لێ بکەن، بەڵام فێریان بکەن کە نمرەی بەرز تەنها ئەوکاتە شانازییە کە بە “ویژدان و مرۆڤدۆستی” ڕازاوە بێت. بۆ ئەو ئازیزانەی دەرئەنجامەکەیان بە دڵ نەبووە: تکایە دەرنەچوون وەک “شکست” مەکەنە بەشێک لە ناسنامەی منداڵەکەتان. ئەوە وەرچەرخانێکە بۆ دۆزینەوەی ڕێگای ڕاستەقینە. هاوکاریان بکەن تا لە نێوان زیرەکییە هونەری، وەرزشی، یان پیشەیییەکاندا، ئەو ڕێگایە بدۆزنەوە کە تێیدا دەبنە داهێنەر.
خوێندن پرۆسەیەکە، بەڵام پەروەردە فەلسەفەی ژیانە. با وەرزی بڕوانامە دەستپێکێک بێت بۆ دۆزینەوەی ئەو بەهرە شاراوانەی کە لە نێوان لاپەڕەی کتێبەکاندا نەدۆزراونەتەوە. پەروەردەی دروست ئەو ئاڕاستەیەیە کە منداڵەکەت لەسەر ڕێگایەک دەهێڵێتەوە کە تێیدا “مرۆڤی باش”بوون و “پیشەییبوون” لە هەموو بڕوانامەیەک بەنرخترە.
با نەوەکانمان نەخەینە قاڵبی نمرەکان، بەڵکو فێریان بکەین لە ئاسۆی ئازادیی خۆیاندا باڵ بگرن.
