هیوا ساعدی
جووڵانەوەی سەربازی و سیاسیی پێشەنگ و مێژوویی عەلیقوڵی خان سەردار ئەسەدی بەختیاری و گرتنی سەركەوتووانەی تاران لە پووشپەڕی ساڵی ١٩٠٩ی زایینیدا، تەنیا لاپەڕەیەكی نوێی لە سیستمی حوكمرانی و كارگێڕیی ئێراندا هەڵنەدایەوە و تەنیا بە گۆڕینی شا كۆتایی نەهات، بەڵكو بووە داینەمۆ و بزوێنەرێكی مێژوویی بێوێنە بۆ بەهێزكردنی پێگە، ئیرادە و متمانەبەخۆبوونی هۆز و نەتەوە غەیرە فارسەكان، بەتایبەتی نەتەوەی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان كە هەمیشە تینووی ڕزگاری و سەربەخۆیی بوون لە بەرانبەر بە تارانی داگیركەر و سیستمی سەركوتكەری ناوەندیدا. كاریگەریی قووڵ و درێژخایەنی سەردار ئەسعەد لەسەر پرسی نەتەوەیی كورد زیاتر لەوەی پێوەندیی بە پشتگیرییەكی فەرمی، بەیاننامەیەكی حزبی یان هاوسۆزییەكی ئایدۆلۆژیی ڕاستەوخۆوە هەبێت، پێوەندیی بەو مۆدێلە مێژووییە زیندووە و ئەو دەرفەتە سیاسییە كەم وێنەیەوە هەبوو كە بۆ یەكەمجار لە مێژووی هاوچەرخی تەواوی ناوچەكەدا خوڵقاندی. بەختیارییەكان كە لە ڕووی ڕەگەز، زمان، فەرهەنگ و مێژووەوە پێكبەستن و نزیكایەتییەكی قووڵ و حاشاهەڵنەگریان لەگەڵ نەتەوەی كورددا هەیە، بەم هەنگاوە دەمڕاست و بوێرانەیان سەلماندیان كە هێزە فیدراڵ و نەتەوەییەكانی دەرەوەی ناوەند دەتوانن ببنە بڕیاردەری سەرەكی، ئەمەش بووە هۆی تێكشكانی یەكجاریی ئەو تابووە دێرینەی كە دەسەڵات، باڵادەستی و هێزی سەركوتكاری تەنیا لە قاڵبی پایتەخت، دەوڵەتی ناوەندی و بنەماڵەی شاهانەی قاجاردا دەبینی.
گرنگترین و كاریگەرترین ڕهەندە جیاوازەكانی ئەم جووڵانەوەیەی سەركردەی بەختیاری بۆ سەر نەتەوەی كورد، لە گۆڕینی ڕیشەیی دیدگا و تێڕوانینی نوخبەی سیاسی، كۆمەڵایەتی و خێڵەكیی كوردستاندا لە بەرانبەر بە تارانی داگیركەر كورت دەبۆوە. كاتێك سەركردە لێهاتوو و ناودارە كوردەكانی وەك سەردار ڕەشیدی ئەردەڵان لە سنە یان جافر سوڵتان لە ناوچەی ستراتیژیی هەورامان بە چاوی خۆیان بینییان هۆزێكی هاوسێی وەك بەختیاری توانیویەتی بە چەكدارانی نیشتمانی و خێڵەكیی خۆی پایتەختی دەوڵەت كۆنترۆڵ بكات و پۆستی باڵای وەك وەزارەتی جەنگ و وەزارەتی ناوخۆ بەدەستبهێنێت، جۆرێك لە متمانەبەخۆبوون، ورەبەرزی و هۆشیاریی نەتەوەیی نوێ لە سەرانسەری كوردستاندا سەریهەڵدا. ئەم سەركەوتنە مەزنە پەیامێكی ڕوونی پێدان و نیشانی دان كە مەرج نییە هەمیشە كوردستان پاشكۆ، بندەست و قوربانیی بڕیارە ملهوڕانە، بێبەزەییانە و تاكڕەوانەكانی تارانی داگیركەر بێت، بەڵكو دەكرێت لە ڕێگەی هێزی ڕێكخراوی ناوخۆیی، یەكگرتوویی پێكهاتەكان و پشتپەستن بە چەكدارانی نیشتمانی كار بۆ پاراستنی كیانی نەتەوەیی، خاك و شوناسی خۆجێیی بكرێت و پێگەی كورد لە چوارچێوەی لاوەكییەوە بگۆڕێت بۆ كارەكتەرێكی سەرەكی لە دژی هەر جۆرە هەژموونگەرییەكی دەرەكی. لە ڕاستیدا، سەردەم و مۆدێلی جووڵانەوەی سەركەوتووانەی سەردار ئەسعەد، خەونی مێژوویی دەوڵەتبوونی لای نوخبەی كورد بە تەواوی زیندوو كردەوە و هانی دان كە لە چوارچێوەی ململانێی ناوچەیی و خێڵەكیی تەسكەوە باز بدەن بەرەو بیركردنەوە لە قەوارەیەكی نەتەوەیی سەربەخۆ، یان لانی كەم بەدەستهێنانی ئۆتۆنۆمییەكی ڕاستەقینە و دامەزراندنی دەسەڵاتێكی نەتەوەیی كەتەوار و سەربەخۆ لە بڕیارەكانی پایتەختە داگیركەرەكەی قاجار.
جگە لەم لایەنە هۆزەیی، پێكهاتەیی و سەربازییە كاریگەرە، لایەنە ڕۆشنبیری، فەرهەنگی و یاساخوازییەكەی كەسایەتیی سەردار ئەسعەد كە خۆی پیاوێكی خوێندەوار و خاوەن دیدگایەكی مۆدێرنی نیشتمانی بوو، دەروازەیەكی فیكریی نوێی بۆ خەباتی نەتەوەی كورد لە دژی تارانی داگیركەر كردەوە. لەژێر سێبەری ئەو فەزایە ئازاد و دەستوورییەی كە مەشرووتەخوازانی سەركوتكەر بۆ ماوەیەك دروستیان كرد، خوێندەواران، بازرگانان، مامۆستایان و ڕۆشنبیرانی كورد لە شارە گەورەكانی وەك كرماشان، سنە، سەقز و مەهاباد دەستیان كرد بە دامەزراندنی یەكەمین ئەنجومەنە نەتەوەیی، ڕێكخراوەیی و فەرهەنگییەكان و چاپكردنی بڵاوكراوەی جۆراوجۆر كە ڕەخنەیان لە ستەمكاریی ناوەند دەگرت. ئەم تێكەڵاوبوونە خێرایە لەگەڵ چەمكە مۆدێرنەكانی وەك مافی نەتەوەیی، ناسنامەی گەلان، دەستووری بنەڕەتی و لۆجیكی بەڕێوەبردنی وڵات لەسەر بنەمای یاسا، یارمەتیدەرێكی گەورە و مێژوویی بوو بۆ ئەوەی خەباتی نەتەوەیی كورد لە قۆناغی یاخیبوونی سادەی خێڵەكی و شەڕی پارتیزانیی چیاكانەوە باز بدات بۆ قۆناغی داواكاریی سیاسیی ڕێكخراو، مۆدێرن و داڕێژراو لە چوارچێوەی مافە نەتەوەییەكاندا لە دژی سیستمی ناوەندگەری پایتەخت. هەرچەندە دواتر لە قۆناغەكانی دواییدا، لە نێوان حكومەتی ناوەندیی تارانی داگیركەر و سەركردە هۆزەیی و سیاسییەكانی كوردستاندا گرژیی سەربازی و ڕووبەڕووبوونەوەی خوێناوی ڕووی دا كاتێك تاران ویستی دووبارە هەژموونی داگیركاریی خۆی بسەپێنێتەوە، بەڵام ئەو وزە مێژوویی و ورە بەرزەی كە سەردار ئەسعەد بە تێكشكاندنی قەڵای ستەمكاریی قاجار بەخشییە نەتەوەكانی دەرەوەی ناوەند، بووە بنەمایەكی فیكری و ستراتیژیی پتەو بۆ سەرجەم ئەو جووڵانەوە، شۆڕش و ڕاپەڕینە نەتەوەییە پڕشنگدارانەی كە لە دەیەكانی دواتردا لە پێناو ڕزگاری، ڕووبەڕووبوونەوەی تارانی داگیركەر و بەدەستهێنانی سەربەخۆیی كوردستانی ڕۆژهەڵاتدا سەریان هەڵدا.
