قوتابی “سیروان عزیز مصطفی”
زانكۆی سۆران فاكەڵتی/ئاداب
بەشی: مێژوو قوناغی:چوارەم
سەددەیەك بەرلە ئێستا لە ئاداری۱۹۲۱ دەوڵەتی عێراق لەچوارچێوەی پڕۆژەو سیاسیەتی بەریتانیا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەسەرداوای ڕاستەوخۆی (وینستون چەرچیل) وەزیری موستەعمەراتی بەریتانیاو بەرپرسی كاروباری عێراق لەمیانەی كۆنگرەی قاهیرە بڕیار لەدامەزراندنی دەوڵەتی عێراق دراو، هەڵبەت بەبێ ڕەچاوكردنی تایبەتمەندییەكانی گەڵان و دانیشتووانی ئەم هەرێمە ئاڵوزە و پڕكێشەیە، بنەمای دەوڵەتێكیان داڕشت كە لەماوەی سەدد ساڵ ئارامی بەخۆیەوە نەدیت (ئەمیر فەیسەڵی دووەم كوری حوسێن شەریفی مەككە) وەك شای عێراق دەست نیشانكرا، لەدوای كونگرەی قاهیرەدا “شایی” عێراق لەدوو نامەدا داوایی لەنوێنەری بەریتانیا لە عێراق كردبوو، كوردستان بخەنەسەر عێراق” وینستون چەرچیل”وەڵامی داوەتەوە: (ئێمە بەڵێنی دەوڵەتمان بەتۆ داوە نەك ئیمپراتۆر..!كورد خۆیان نەتەوەیەكن كەخاوەنی جیۆگرافیای خۆیانن و سنووریان زنجیرە چیای حەمرینە) دەمەوێت سەرەنجتان بخەمە سەر بابەتێكی زۆر گرنگ ئەویش روڵ و كاریگەری كوردە كەلەهەموو سەردەمێك پارسەنگی یەكڵاكردنەوەی باڵانس بووە لەوكاتەی عێراق بڕیاری دوڵەتبوونی وەرگرت موصڵ ویڵایەتێك بووە سەر بەدەوڵەتی توركیا كەلەبرگەی دووەم لەبەندی سێیەمی پەیمانامەی لۆزان دەلێَت: (ئەگەر تا نۆ مانگ لە مێژووی پەیمانامەكە، كێشەی سنووری لەسەر ویڵایەتی موسڵ لەنێوان عێراق و توركیا رووبدات ئەوا كێشەكە دەدرێتە دەست ئەنجوومەنی كۆمەڵەی گەڵان) دوایی سەرهەڵدانی كێشەكە لێژنەیەكی نێودەوڵەتی بۆ چارەكردنی كێشەكە گەیشتنە بەغداو رۆژی دوایی چوونە ویلایەتی موسڵ، دوایی دوومانگ گەڕان و گفتۆگۆكردن و ڕاپرسی لەگەڵ خەڵكی ناوچەكە كەزۆربەی ئەو دانیشتوانەی پرسیان پێكراوە (كورد) بوون لەبەرئەوەی زۆربەی پێكهێنەری دانیشتووانی ویڵایەتی موسڵ كورد بوون، ئەم راپرسیە تەنها دوو بژاردەی هەبوو ئەوانیش (مانەوە لەگەڵ توركیا یان چوونە پاڵ عێراق) دواجار كۆمەڵەی گەڵان لەدەرئەنجامدا لەساڵی۱۹۲٥ پڕۆژەی ویڵایەتی موسڵ یان خستەسەر عێراق، كورد ویلایەتی (موسڵ)ی لەدەست توركیا رزگاركرد، بەڵام ئایا عەڕەب ئەوەی بەبیرما؟ بەڵام دەبینین ئەو ڕووداو و كارەساتانەی لەڵایەن دەوڵەتی عێراق بەسەر نەتەوەی كوردا هاتن، بەڵگەن بۆ ئەوەی عەرەب ئەو چاكەی كوردی لەیادد كردووە، هەموو ئەو شوڕش و جۆلانەوە ئازادیخوازەكانی كوردستانی عێراق لەسەردەمی پاشایەتی وەك و شوڕەشەكانی سەردەمی (شێخ ئەحمەدی بارزان و جەنابی مڵا مصگفی بارزانی و شێخ محمودی حەفید…) بەڵگەی ئەوە بوون كە كورد دۆخی تازەی دەولەتی عێراقی پێ قەبووڵ نەبووە لەدژی هەوڵەكانی حكۆوومەت بۆ پەراوێزخستن و تواندنەوەی نەتەوەیی كورد بەتوندی وەستاونەتەوە، لەساڵی۱۹۲٥ یەكەم دەستوور بۆ دەوڵەتی تازەی عێراق نوسرا كەبەدەستووری سەردەمی پاشایەتی بەناووبانگە، بەڵام ئەو بەڵێنانەی لەسەرەتایی دروستبوونی عێراق و لەدەستووردا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكانی كورد درابوون بەتەواوەتی پشتگوێ خران، شەراكەتی كوردو عەڕەب لەوكاتەدا پێشەل دەكران بەهەبوونی سەدان بەڵگەی سەلمێنراوی” سوتاندن و خاپووركردنی ژێرخانی ئابووری كوردستان و پرۆسەی سیاسەتی ڕاگواستنی بەزۆرو عەرەباندن لەناوچە كوردستانیەكان، بەرلە دروستبوونی دەوڵەتی عێراق لەسەردەمی عوسمانییەكان بەتایبەت “مەدحەت پاشا والی بەغداش هەبووە” ئەم عەقلیەتەی ئێستا لەعێراق حوكمڕان دەكات درێژەپێدەروو پەروەردەكراوی هەمان سیاسەتە.
