خاڵبەندی لە شیعری كلاسیكی كوردی بە نموونەی شیعری ناڵی

ئامادەكردنی قوتابیان: بازیان موسلیح زرار و موحەممەد تەها ڕسوڵ
لە بەشی كوردی – قۆناغی سێیەمی فاكەڵتی ئادابی زانكۆی سۆران

خاڵبەندی، وێڕای ئەو پەیوەندییە بەهێز و پڕ بایەخە گرنگەی، كە بەهایێكی فراوانی لەناو پڕۆسەی نووسیندا هەڵگرتووە، بەڵام شاعێرانی كلاسیك سەرەڕای دركپێكردنیان لە بەرهەمە شیعرییەكانیاندا بەكاریان نەهێناوە، كەچی لە دیوانە ساغكراوەكاندا بە شێوەیێكی گشتی بەكارهاتووە.
شیعر لە كلاسیكەوە، گۆڕانكاری بەردەوامی بەخۆیەوە بینییوە، یەكێك لەو گۆڕانكارییانەش بەكارهێنانی خاڵبەندییە لەناو تێكستە شیعرییەكاندا؛ وەك دیارە لە دەستنووسی شاعێرانی كلاسیك خاڵبەندی بە شێوەیێكی گشتی بەكارنەهاتووە، بە دەگمەن لەلایەن هەندێك شاعێر بەرچاو دەكەوێت، ئەویش هیچ گیروگرفتێكی دروست نەكردووە، چونكە سەرەڕای ئەو گرینگییەی خاڵبەندی هەیەتی لە نووسراوەكاندا، كە مانا و تێگەیشتنی دەق بۆ خوێنەر ئاسان دەكات و چێژێكی زیاتری پێدەبەخشێت، كەچی ئەم گرینگییە، خۆی لە نووسراوە شیعر ئامێزەكاندا نابینێتەوە. هۆكارەكانی بەكارنەهاتنی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە واتا بە شێوەی ئاسۆیی بەسەر دێرە شیعرەكاندا دابەش دەبێت، لەبەر ئەوەی واتا لە شیعری كلاسیكدا خۆی لە دێرێك تەواو دەكات، هەروەها شیعری كلاسیك شیعرێكی مۆسیقیی و ڕیتمییە، كەمتر پابەندی بنەماكانی خاڵبەندیی دەبێت، چونكە خاڵبەندیی وەستان و كورتە وەستانی تێدایە، ئەو شیعرانەی لەسەر بنەمایێكی ڕیتمین، ئەگەر خاڵبەندیی تێدا بەكاربێت، لەوانەیە وەستان لە ڕیتمدا دروستبكات، ئەمەش جۆرێك لە لەنگی دروستدەكات، هەروەها هۆكارێكی تر ئەوەیە، كە نیشانەكانی خاڵبەندیی بەشێك نین لە دەنگ، بەڵكو تەنیا وێنە و ڕەمزن، ئەوە پیت و وشەكانن بە دەنگ دادەنرێن، بۆیەش نیشانەكان دەنگەكان دەشێوێنن.

شیعری كلاسیكیی بەپێی ئەو دەستنووسانەی لەبەر دەستدان، ئەكرێت بگوترێت: شاعێران بە هیچ شێوەیێك خاڵبەندییان بەكارنەهێناوە، كەچی لە دوای ساڵانی حەفتاكانی سەدەی بیستەم، ساغكەرەوەكان بە شێوەیێكی بەرچاو خاڵبەندییان لە شیعرەكاندا بەكارهێناوە، ئەمەش لە دوو هۆكار ڕەنگدەداتەوە؛ یەكەمیان كە پەیڕەوی ڕێنووسی نوێ دەكەن، دووەمیان ویستوویانە بەهۆی نیشانەكانی خاڵبەندیی تێگەیشتنی خوێنەر بۆ دەقە شیعرییەكان ئاسانبكەن، بەبێ ئەوەی گوێدرابێتە بنەما ڕیتمییەكان، كە دەقیان لەسەر بنیاتنراوە، بۆ نموونە ناڵی لە شیعرێكی خاڵبەندیكراودا دەڵێ:
كوشتەی نیگاهی دیدەتە، گەرمەست، ئەگەر خەراب
بەستەی كەمەندی زوڵفتە، گەر شێخ، ئەگەر سوولووك
ئەم شیعرە لەسەر (بەحری ئەخرەبی هەشتی تەفعیلەی مەكفووفی مەقسوور- مفعول فاعلات مفاعیل فاعلان)ە.
ئەگەر كەرتی بكەین بەم شێوەیەی لێدێت:
كوشتەی نیـ/ــگاهی دیدە/تە، گەرمەست، ئە/گەر خەراب
مفعول فاعلات مفاعیل فاعلان
ئەگەر بێینە سەر كەرتكردنەكە، لەلایێك دەبینین خاڵبەندی شوێنی نابێتەوە، لەلایێكی تر مەسەلەی قەوارەی شیعری (مەبەست كێش و ڕیتمە) كورت و درێژی تێدایە، دێری یەكەمی هەموو شیعرێك كێشی قەوارەی شیعرەكە دیاریدەكات، بەو واتایەی یەكەم دێر چۆن گۆبكرێت، تا كۆتایی شیعرەكە بەم شێوەیە خۆی دەنوێنێ، لە هەمانكاتدا دەبینین لە دێرە شیعرەكەی ناڵی، خاڵبەندی بۆتە هۆی ئەوەی لەنگی لە ڕیتمی شیعرەكە دروستببێت، لەگەڵیشیدا تەفعیلەكان لەت دەكات و خوێندنەوەی شیعرەكە لە ڕووی كێش و ڕیتمەوە تێكدەدات. بەكارهێنانی خاڵبەندیی بیری خوێنەر بەرتەسك دەكات، ئەمەش بەدەربووە لە ئامانجی شاعێرانی كلاسیك، شاعێر ویستوویەتی زیاتر لە وێنە و واتایێك بخاتە بەردەم هزری خوێنەر، زۆربەی كات شاعێر وەڵامی بۆ خوێنەر بەجێهێشتووە، كەچی ساغكەرەوەكان لە بەكارهێنانی خاڵبەندیدا ئەو تایبەتمەندی و جیهانبینییەی كە شاعێر دابوویە پاڵ شیعر بۆ خوێنەر بەرتەسكیان كردووەتەوە، بۆ نموونە ناڵی لە نیوەدێری شیعرێكیدا دەڵێ:
سۆفی چییە ئیشی تۆ هەر كایە حەشیشی تۆ
لێرەدا خوێنەر بە سەلیقە و هزری خۆی وێنە و واتایێك بەرجەستەدەكات، ئەگەر خوێنەر بەشێوەی ڕاگەیاندن بخوێنێتەوە، واتای شیعرەكە ئەوە دەگەیێنێت كە سۆفی خۆی هیچ و پووچە، یاخود كرداری وەكو پووش وایە و هیچی لێ پەیدانابێت، بەڵام ئەگەر بەشێوەی پرسیاریی بخوێنێتەوە، واتای شیعرەكە ئەوە دەگەیێنێت كە پرسیار لە كەسایەتی، یان كرداری سۆفی بكات، كەچی ساغكەرەوەكان بە بەكارهێنانی خاڵبەندیی وێنە و واتای نیوەدێرەكەیان بەرتەسككردووەتەوە، بەم شێوەیە:
سۆفی! چییە ئیشی تۆ، هەر كایە حەشیشی تۆ!
لێرەدا مانای شیعرەكە خۆی بە ئاسانیی دەدات بەدەستەوە، مەبەستی نیوەدێرەكە ئەوە دەگەیێنێت كە بڵێت: سۆفی تۆ خەریكی چییت؟ تۆ كەسێكی مایە پووچی، یاخود كردارت وەك پووش وایە و هیچی لێ پەیدانابێت، كە پرسیار لە كەسایەتیی سۆفی ناكات، تەنها واتا و وێنەیێك پێشاندەدات.
شیعری كلاسیكی ئەوەندە پێویستی بە خاڵبەندیی نییە، چونكە بە تۆماركردنی لەسەر كاغەز وەكو هێمایێكی تیۆری لەوانەیە پیویستی بە خاڵبەندیی ببێ، بەڵام لەبەر ئەوەی لە پراكتیكدا، دەبێت بە دەنگ و ئاواز و مۆسیقا و ڕیتم، لەبەرئەوە شاعیرانی بەحری عەرووزی بە تایبەتیش شاعیرە كوردەكان بە سەلیقەی خۆیان، نەوەك بە ئەنقەست، یاخود بە دركپێنەكردنیان بە خاڵبەندیی، بەكاریان نەهێناوە، چونكە مۆسیقای شیعری تێكدەدەن، هەروەها لە واتا ڕەسەنەكەی بەدوور دەگرن و فیكری شاعیر جێگیر دەكەن، كە ئەمەش لە شاعیرە كلاسیكییەكان بەدەربووە.

سەرچاوەكان:
• دیوانی ناڵی، لێكۆڵینەوەو لێكدانەوەی مارف خەزنەدار، بەغدا، ساڵی ١٩٧٧.
• دیوانی ناڵی، لێكۆڵینەوەو لێكدانەوەی مەلا عەبدولكەریمی مودەڕیس و فاتیح عەبدولكەریم، چاپی دووەم.
• كۆواری ڕۆژی كورد، ئەستەمبۆڵ، ١٩١٣.
• هێرۆ عبدالرحمن مستەفا، ڕیالیزم لە شیعری (ئەحمەد دڵزار) دا، ماستەرنامە، كۆلێژی زمان (زانكۆی سەڵاحەددین)، ساڵی ٢٠٠٩.
• یادگار ڕەسوڵ حەمەدەمین باڵەكی، عەرووز وەك پێوەرێك بۆ ساغكردنەوەی شیعری ناڵی، نامەی دكتۆرا، كۆلێژی ئاداب (زانكۆی سەڵاحەدین)، ساڵی ٢٠٠٨.