هیوا ساعدی
حەوتی پووشپەڕ (28ـی 6ـی 2026)، ٣٩هەمین ساڵڕۆژی كیمیابارانی سەردەشت، لە مێژووی هاوچەرخی ئێمەدا تەنیا ڕێكەوتێكی ئاسایی نییە لە ڕۆژژمێردا، بەڵكو هێمایەكە بۆ یەكێك لە گەورەترین و دڕندەترین تاوانەكانی دژ بە مرۆڤایەتی كە تێیدا شارێكی بێبەری و خەڵكە سڤیلەكەی كرانە قوربانیی ململانێی سیاسی و جەنگی وێرانكەر. كارەساتی كیمیابارانی سەردەشت لە ساڵی ١٩٨٧ لە لایەن ڕژێمی داگیركەری بەعسی عێراقەوە، وەرچەرخانێكی خەمناك و پڕ لە دەرد بوو كە تێیدا بۆ یەكەمجار لە مێژوودا شارێكی ئاوەدان و قەرەباڵغ بە گازی كوشندەی خەردەل بۆردوومان كرا. ئەم تاوانە كاتێك ڕووی دا كە جیهانی دەرەوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا چاوی خۆی لە حەمامی خوێن و ئەو چەكە قەدەغەكراوانە نوقاندبوو كە بە بەرچاوی ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤەوە دژی گەلێكی بێدیفاع بەكار دەهێنران، ئەم بێدەنگییەش بووە هۆی ئەوەی كە دواتر كارەساتی گەورەتری وەك هەڵەبجە دووبارە بێتەوە. سەردەشت دوای تێپەڕبوونی دەیان ساڵ بەسەر ئەو ڕۆژە ڕەشەدا، هێشتا وەك برینێكی قووڵ و ساڕێژنەبوو ماوەتەوە، چونكە لێكەوتەكانی ئەو غازە ژهراوییە تەنیا لەو چەند خولەكەی یەكەمی بۆردوومانەكەدا كۆتاییان نەهات، بەڵكو بوونە میراتێكی پڕ لە ئازار بۆ نەوە لە دوای نەوە. ئەمڕۆ كە یادی ئەم كارەساتە دەكەینەوە، ژمارەیەكی زۆر لە ڕزگاربووانی ئەو تاوانە هێشتا بەدەست ئازاری كۆئەندامی هەناسە، سووتانی پێست و نەخۆشییە درێژخایەنەكانەوە دەناڵێنن و لەگەڵ هەر هەناسەیەكدا قورسایی ئەو غازە سارد و خنكێنەرە یاد دەكەنەوە. لایەنی هەرە خەمناكی ئەم دۆسیەیە پشتگوێخستنی بەردەوامی قوربانیان و بریندارانی كیمیاییە لە ڕووی تەندروستی و مرۆییەوە، كە نەبوونی ناوەندی پزیشكیی پێشكەوتوو و دەرمانی پێویست لە شارەكەدا ئازارەكانیانی چەندبەرامبەر كردووە و نیشانی دەدات كە چۆن هاواری بریندارەكان هێشتا وەك پێویست لە لایەن لایەنە پەیوەندیدارەكانەوە نەبیستراوە.
ئەم كارەساتە لە قووڵایی خۆیدا ڕەهەندێكی نەتەوەیی هەیە كە پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە پرسی بێدەوڵەتییەوە هەیە، چونكە مێژوو دەیسەلمێنێت ئەگەر گەلێك خاوەنی قەوارەیەكی سیاسی و دەوڵەتی سەربەخۆ نەبێت، لە هاوكێشە نێودەوڵەتییەكاندا وەك كارتی فشار بەكار دەهێنرێت و لە كاتی ڕوودانی جینۆسایدیشدا، كۆمەڵگەی جیهانی لە پێناو بەرژەوەندیی دیپلۆماسی لەگەڵ دەسەڵاتە داگیركەرەكاندا بێدەنگی هەڵدەبژێرێت. یادكردنەوەی سەردەشت تەنیا بۆ گێڕانەوەی مێژوویەكی پڕ لە فرمێسك نییە، بەڵكو هاوارێكی بەردەوامە بۆ دادپەروەری و ناساندنی ئەم تاوانە وەك جینۆساید لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، تاوەكو ڕێگری بكرێت لەوەی كە چەكی كۆكوژ جارێكی دیكە دژی مرۆڤایەتی بەكار بهێنرێتەوە و لێپرسینەوە لەوانە بكرێت كە هاوكاری فەراهەمكردنی ئەم چەكە قەدەغەكراوانە بوون. ئەم شارە شایستەی ئاوڕدانەوەی جیددیترە لە كایەی ئەدەبی، میدیایی و دۆكیۆمێنتاریدا تاوەكو نەوەی نوێ بزانێت پاراستنی ناسنامە و مانەوە لەسەر ئەم خاكە چەندە قوربانیی گەورەی بۆ دراوە و مێژووی زیندووی خۆی لەبیر نەكات. لە كۆتاییدا، سەردەشت وەك ناسنامەیەكی زیندووی مەزڵومیەت و هاوكات خۆڕاگری لە مێژوودا دەمێنێتەوە، شارێك كە لە نێوان دووكەڵی زەردی خەردەل و بێدەنگیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا خنكا، بەڵام هەرگیز تەسلیم بە فۆڕمی سڕینەوە نەبوو و برینەكانی بوونە بەشێك لە بیرەوەریی بەكۆمەڵی گەلێك كە مێژووەكەی بە خوێن و خۆڕاگری نووسراوەتەوە.
گرنگیی ئەم یادە لەوەدایە كە ڕێگە نەدەین ڕەهەندە یاسایی و مرۆییەكانی ئەم كارەساتە لە لایەن هێزە سیاسییەكانەوە كورت بكرێنەوە، بەڵكو دەبێت وەك كەیسێكی زیندووی نێودەوڵەتی بمێنێتەوە كە تێیدا مافی قوربانیان و قەرەبووكردنەوەی مەعنەوی و مادیی شارەكە لە سەرووی هەموو ئەجێندایەكەوە بێت. كارەساتی سەردەشت وانەیەكی تاڵە بۆ هەموو مرۆڤایەتی كە چۆن بێدەنگی لە ئاست ستەمدا دەبێتە هۆی شەرعیەتدان بە تاوانكاریی زیاتر، بۆیە پێویستە ساڵانە لەم یادەدا جەخت لەسەر بەرپرسیارێتی مێژوویی و ئەخلاقیی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بكرێتەوە بەرامبەر بەم شارە و دانیشتووانە ستەملێكراوەكەی. ئەمڕۆ شاری سەردەشت پێویستی بە تێپەڕاندنی قۆناغی دروشم و بەڵێنی بێكردار هەیە، كاتی ئەوە هاتووە پڕۆژەی خزمەتگوزاریی پزیشكیی تایبەت و ناوەندی لێكۆڵینەوەی پێشكەوتوو بۆ لێكەوتەكانی گازی كیمیایی لەم شارەدا دابمەزرێت تاوەكو لانی كەم بەشێك لە ئازارەكانی نەوەی كۆن و نوێی ئەم دەڤەرە كەم بكرێتەوە و دادپەروەری ڕاستەقینە لەسەر زەوی ڕەنگ بداتەوە. پێویستە پرسی كیمیابارانی سەردەشت لە چوارچێوەی بەڵگەنامە مێژووییەكاندا بپارێزرێت و وەك بەشێكی دانەبڕاو لە ویژدانی نەتەوەیی گەشەی پێبدرێت، چونكە ئەم برینە بە تەنیا هی شارێك نییە، بەڵكو هی تەواوی ئەو مرۆڤانەیە كە بەهۆی پێناسە و بوونی خۆیانەوە بوونەتە ئامانجی ماشینەكانی قڕكردنی سیستماتیك.
لە ڕوانگەی ستراتیژی و نەتەوەییەوە، سەردەشت سەلمێنەری ئەو ڕاستییە قورسەیە كە نەبوونی چەترێكی سیاسیی یەكگرتوو و سەربەخۆ چۆن دەبێتە هۆی ئەوەی گەلان ببنە قوربانیی بەرژەوەندییە كاتییەكانی دەسەڵاتە ستەمكارەكان و لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەنگێكی یاساییان نەبێت بۆ بەرگریكردن لە خۆیان. بۆیە ئەركی سەرشانی ناوەندە ئەكادیمی، كولتووری و ڕاگەیاندنەكانە كە لە ڕێگەی لێكۆڵینەوەی زانستی و بەرهەمهێنانی هونەرییەوە، ڕێگە نەدەن مێژووی ئەم كارەساتە لەبیربچێتەوە یان تەنیا لە یادكردنەوەیەكی ساڵانەی كورتدا كۆتایی پێبێت، بەڵكو پێویستە بكرێتە هەوێنێك بۆ پەروەردەكردنی نەوەكان لەسەر بەهاكانی پاراستنی مافە نەتەوەییەكان و بەهێزكردنی ناسنامەی نیشتمانی. داواكاری ڕزگاربووان بۆ دادپەروەری تەنیا داوایەكی مادی و كاتی نییە، بەڵكو هاوارێكی مێژووییە بۆ دانپێدانانی فەرمی بەو زوڵمە ڕیشەییەی كە لێیان كراوە، و گواستنەوەی ئەم پەیامەیە بۆ كۆمەڵگەی جیهانی كە ئاشتی ڕاستەقینە بەبێ لێپرسینەوە لە تاوانباران و بەبێ چارەسەركردنی دۆسیە نەتەوەییەكان بەدی نایەت. سەردەشت بە چاوە فرمێسكاوییەكانی و بە سنگە پڕ لە گازی خەردەلەكەیەوە، هێشتا وەك چراخانێكی مێژوویی ڕێگەی هۆشیاریی نەتەوەییمان بۆ ڕووناك دەكاتەوە، تا هەمیشە لەبیرمان بێت كە مانەوە و گەیشتن بە كەناری ئارامی پێویستی بە یەكگرتوویی، هۆشیاریی سیاسی و قوربانیدان هەیە لە پێناو داهاتوویەكی گەشتر و پارێزراوتردا كە تێیدا هیچ شارێك ناچار نەبێت باجی بێدەوڵەتی و بێدەرەتانی بە خوێنی ڕۆڵەكانی بدات.
