كامەران ئیبراهیم شێروانی
گۆڕینی پارێزگاری بانكی ناوەندی لە وڵاتێكی وەك عێراق، كە هەموو جومگەكانی ژیانی بە دۆلارەوە بەستراوەتەوە، تەنها گۆڕینی فەرمانبەرێكی باڵا نییە، بەڵكو دەستبردنە بۆ هەستیارترین دەمار و “عەسەبی” بازاڕ، ئەم هەنگاوە لە زانستی ئابووریدا وەك لەرزینێك وایە لە كۆڵەكەی متمانەی داراییدا. كاتێك بازاڕ دەبیستێت كە كەسی یەكەمی دەسەڵاتی نەختینەیی دەگۆڕدرێت، یەكسەر جۆرێك لە شۆكی دەروونی دروست دەبێت، بازرگانە گەورەكان و خاوەن نووسینگەكانی ئاڵوگۆڕی دراو، لەجیاتی ئەوەی چاوەڕێی بڕیاری نوێ بن، یەكسەر دەست دەكەن بە كۆكردنەوە و كڕینی دۆلار، چونكە دڵنیانین لەوەی پارێزگارە نوێیەكە چۆن مامەڵە لەگەڵ خستنەڕووی دۆلار دەكات، ئەمەش وادەكات بەهای دینار لە چەند كاتژمێرێكی كەمدا بەرانبەر دۆلار دابەزێت و نرخی كەلوپەل لە بازاڕدا گران بێت.
هەستیاری ئەم بابەتە لەوەدایە كە حكومەتی ئێستا بەڵێنێكی زۆری بە خەڵك داوە بۆ دابەزاندنی نرخی دۆلار و جێگیركردنی بازاڕ، بەڵام ئەم جۆرە گۆڕانكارییانە لە كاتی تەنگانەدا وەك یاریكردن بە ئاگر وایە. ئەگەر ئەم گۆڕانكارییە بە وردی و بەبێ بوونی پلانێكی جێگرەوەی بەهێز ئەنجام بدرێت، دەكرێت ئەو سەقامگیرییە كەمەشی كە هەبوو لەناوی ببات.
لە هەموو ڕووەكانەوە، بانكی ناوەندی دەبێت سەربەخۆ بێت؛ كاتێك خەڵك هەست دەكەن ئەم گۆڕانكارییانە ڕەهەندی سیاسییان هەیە، متمانەیان بە سیاسەتی دارایی وڵات لاواز دەبێت، ئەم بێمتمانەییەش گەورەترین دوژمنی دراوی نیشتمانییە و وادەكات خەڵك سەرمایەكانیان بگۆڕن بۆ دۆلار یان زێڕ، ئەمەش فشارێكی زیاتر دەخاتە سەر نرخی ئاڵوگۆڕ.
جگە لە كاریگەرییە ڕاستەوخۆكان لەسەر نرخی دۆلار، ئەم گۆڕانكارییە كاریگەرییەكی قووڵیش لەسەر كەرتی بانكیی ناوخۆیی دروست دەكات. بانكە ئەهلییەكان و دامەزراوە داراییەكان كە ڕۆژانە مامەڵە لەگەڵ بانكی ناوەندی دەكەن، لە كاتی گۆڕینی پارێزگاردا دەكەونە دۆخێكی چاوەڕوانی و سستبوون، ئەمەش وادەكات پێدانی قەرز و جوڵەی دراو لە بازاڕدا كەم ببێتەوە، چونكە بانكەكان دەترسن لەوەی ڕێكارە نوێیەكان یان یاسا كارگێڕییە نوێیەكانی پارێزگاری نوێ، زیانیان پێ بگەیەنێت یان مەرجی قورستریان بەسەردا بسەپێنێت، ئەم سستبوونە لە كەرتی بانكیدا وەك سستبوونی خوێن وایە لە دەمارەكانی ئابووری وڵات، كە دەرەنجامەكەی كەمبوونەوەی وەبەرهێنان و سستبوونی بازاڕی لێدەكەوێتەوە.
خاڵێكی تری زۆر گرنگ، هەماهەنگی نێوان سیاسەتی نەختینەیی بانكی ناوەندی و سیاسەتی دارایی وەزارەتی دارایییە. لە عێراقدا، حكومەت بۆ دابینكردنی مووچە و بودجە پێویستی بەوەیە دۆلارەكانی بفرۆشێتەوە بە بانكی ناوەندی و دیناری لێ وەربگرێت، هەر تەمومژییەك لە پەیوەندی نێوان پارێزگاری نوێ و حكومەتدا، یان هەر جیاوازییەك لە تێڕوانین بۆ چۆنیەتی بەڕێوەبردنی ئەم پرۆسەیە دەكرێت كێشە بۆ بودجەی گشتی و تەنانەت دابینكردنی مووچەش دروست بكات. پارێزگاری نوێ دەبێت هاوسەنگییەكی ورد بپارێزێت؛ لە لایەك ڕێگری بكات لە هەڵاوسان و گرانبوونی دۆلار، لە لایەكی تریشەوە هاوكاری حكومەت بێت لە جێبەجێكردنی پڕۆژەكانیدا، بێ ئەوەی سەربەخۆیی بانكەكە بكاتە قوربانی.
لەلایەكی تریشەوە عێراق لە ژێر چاودێرییەكی توندی خەزێنەی ئەمریكا و دامەزراوە داراییە جیهانییەكانە بەتایبەت لە ڕێگەی پلاتفۆرمی ئەلیكترۆنی بۆ فرۆشتنی دۆلار، پارێزگاری نوێ ڕووبەڕووی تاقیكردنەوەیەك دەبێتەوە كە ئایا دەتوانێت متمانەی بانكی فیدراڵی ئەمریكا بەدەستبهێنێتەوە؟ ئەگەر نەتوانێت بە خێرایی ئەو متمانەیە دروست بكات، ڕەنگە ڕێژەی دۆلاری ڕێگەپێدراو بۆ عێراق كەمتر بكرێتەوە ئەمەش واتە كورتهێنانی زیاتری دۆلار لە بازاڕ و بەرزبوونەوەی شێتانەی نرخەكەی. كێشەی سەرەكی ئەوەیە كە بازاڕی عێراق بە هەواڵ دەژی نەك بە بڕیار؛ تەنها بڵاوبوونەوەی هەواڵی گۆڕانكارییەكە بەسە بۆ ئەوەی دۆلار باز بدات و بچێتە ناو سفرەی خەڵك و نرخی نان و دەرمان و سووتەمەنی گران بكات.
لە كۆتاییدا، دەكرێت خەڵكی عێراق بە چاوێكی پڕ لە گومانەوە سەیری ئەم هەنگاوە بكەن. ئەگەر لەگەڵ ئەم گۆڕانكارییەدا، هەنگاوی خێرا و كردەیی بۆ دابەزاندنی نرخی دۆلار نەگیرێتە بەر، متمانەی جەماوەری بە بەڵێنەكانی حكومەت بەتەواوی دادەماڵرێت. لە ئابوورییەكی ناسكی وەك عێراقدا كات فاكتەرێكی كوشندەیە؛ هەر ڕۆژێك دواكەوتن لە جێگیركردنی سیاسەتە نوێیەكان مانای زیانێكی گەورەیە بۆ ئەو هاووڵاتییانەی كە داهاتەكەیان بە دینارە. ئەم دەستبردنە بۆ پۆستی پارێزگار، یان دەبێتە كلیلی چارەسەر، یانیش دەبێتە هۆی ئەوەی دۆلار لایەنە ئەرێنییەكانی بەرنامەی حكومەت بەتەواوی قووت بدات و سەقامگیرییە داراییەكە بەرەو نادیار ببات.
