ئایا دەتوانین گفتوگۆ بكەین؟ بێ یەكتری شكاندن و ناوزڕاندن و تۆمەتباركردن

هەندرێن ئەحمەد

جوانترین گوتەم لەمەڕ گفتوگۆ لەسەردەمی لاوێتی خوێندەوە ، لە نامیلكەكەی نووسەری گەورەی كوردستان محەمەدی مەلاكەریمی مودەریس ، ئەگەر بەتەواوی لەبیرم مابێ بەناونیشانی” بەتەمای دەمەتەقێییەكی دۆستانە و دیموكراتی بووم ، بووم بە كاكە حەمەی كورد!” ئەو نامیلكەیە وەڵامی بابەتێكی مێژوونووسی بەنێوبانگ د. كەمال مەزهەر بوو. لەوكاتەوە ئەوەم هەر لەبەرچاوە ، ئایا دەتوانین گفتوگۆ و دایەلۆگێكی دیمكراسییانە بكەین؟
لەكۆمەڵگەكانی هاوشێوەمان، كە بەدەست ململانێ و لێكترازان ، شەڕو شۆڕە یەك لەدوای یەكەكان و داگیركاری و چەوساندنەوە، ماندوو بووە، گفتوگۆ هەر بابەتێكی ئەخلاقی و هەڵسوكەوتێكی مەدەنی ‌و رۆشنبیری نییە، بەڵكو مەرجێكی سەقامگیری سیاسی و كۆمەڵایەتییە. ئەو پرسیارەی رووبەڕوومان دەبێتەوە ، لەكوردستان و عێراق، رەنگە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی، هەر ئەوە نییە ئایا ئازادی قسەكردنمان هەیە یان نا، بەڵكو پرسیاری سەرەكی ئەوەیە ، ئایا دەتوانین گفتوگۆی هێمن و راستەقینە بكەین؟.
یۆرگن هابرماس فەیلەسوفی ئەڵمانی دەڵێ” دیموكراسیەت تەنها لەنێو كەشێكی ئازادی گفتوگۆدا دەژی؟. بەڵام لە كۆمەڵگەكانی ئێمەدا ، دۆخی گشتی پڕییەتی لە ترس و تۆمەتباركردن و جەمەسەرگیرییەكی تووندڕەوانە. هەر رایەكی جیاواز بە پڕۆژەیەكی دژبەری چاوی لێدەكرێ، هەر رەخنەیەك بەتۆمەتی ئامانجگیری سیاسی یان كۆمەڵایەتیی و هەندێك جاریش بە ئەخلاقی لێكدەدرێتەوە. بەمشێوەیە گفتوگۆ لەبری لێك گەیشتن دەبێتە گۆڕەپانێكی تۆمەتباركردن.
كوردستان، عێراقیش بەگشتی، هێشتا لەژێر سایەی بۆماوەییەكی درێژی رۆشنبیری سیاسی داخراو دەژی، بەدەست رۆشنبیرییەك جیاوازی بە لاوازی تێدەگات، رەخنە بە گەف و مەترسی دەبینێ، بێ لایەنی بە خیانەتێكی شاراوە دادەنێت. ئەو رۆشنبیریییە هەر كێشەی حزبەكان نییە، بەڵكو تەنگژەیەكی كۆمەڵایەتیشە. خەڵكی خێرا هەڵدەچن، لەدڵەڕاوكێدان، دۆخەكە پڕییەتی لە تۆمەتی ئامادە. هەر ئەوەندەی رایەك لەدژی گەندەڵی ، دەسەڵات یان ئابوری و پەیوەندی دین بە سیاسەت بڵێی ، خۆت لە نێو تۆمەت گەلێكی ئامادەكراو دەبینییەوە، لەنموونەی ” ئەوە لایەنگری فلانە حزبە” یان ” لە دەرەوە هاوكاری دەكرێ” ،”دژی بەها كۆمەڵایەتییەكانە” یان پێت دەڵێن ” دەیەوێ سەقامگیری تێك بدات”.
ئەو تێڕوانینانە كۆمەڵگەیەكی سیاسی تەندروست بەرهەم ناهێنێت، بەڵكو ترسێكی كۆمەڵی لەبیركردنەوەی ئازاد گەشە پێدەدات. كۆمەڵگەیەك ترسی لە گفتوگۆ هەبێ، دەستەوەستانە لە چارەسەركردنی قەیرانەكانی خۆی ، لەمبارەیەوە بیرمەندی فەرەنسی ڤۆڵتێر دەڵێ “رەنگە لەگەڵ رای تۆ جیاواز بم، بەڵام ئامادەم بەگیانی خۆم داكۆكی لەمافی تۆ بكەم بۆ دەربڕینی قسەكانت”. هەرچەندە ئەو بۆچوونە هێشتا زۆر لە واقیعی ئێمە دوورە ، لەو دۆخەدایە، جیاوازی لە راوبۆچوون دەگۆڕێ بۆ دابڕان و پەراوێزخستن ، دڕدۆنگی كۆمەڵایەتی ، سیاسی و مدیایی.
لە دوو دەیەیی دواییدا مەترسیدارترین شت تووشی كۆمەڵگەكانی ناوچەكەمان بووە، تەشەنەكردنی گوتاری شەعبەوییە(پۆپۆلیستی) و زووهەڵچوونە لەبری دەربڕین ‌وگوتاری رەخنەگرانە. ئامرازەكانی سۆشیەڵ میدیا(سەكۆكانی پەیوەندی كۆمەڵایەتی)، دەبوایە ببنە سەكۆی دەستبەركردنی ئازادی دەربڕین و دەستگەیشتن بەڕاستی ‌و زانیاری، پانتاییەك بێ بۆ گۆڕانكاری، بەڵام بەداخەوە بۆتە سەكۆییەك بۆ دادگاییەكی جەماوەری بۆ ئەوانەی رای جیاوازیان هەیە، بێ هیچ بەرپرسیارێتییەك بڕیاری حكومدان بەخێرایی دەدرێت، بەزانایی بێ یان نەزانی هەوڵی ناشرین كردن و شكاندنی شكۆی كەسەكە دەدرێت لەبری ئەوەی بیرۆكەكەی گفتوگۆ بكەن. لێرەدا دەكرێ ئاماژە بە گووتەكەی ئەمبرتۆ ئیكۆ(فەیلەسوف و رۆماننووسی ایتالی) بكەین كە هۆشدارییەكی تووند لە مەترسی سەكۆكانی پەیوەندیی لەسەردەمی پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا دەدا و دەڵێ: بواری بۆ “سوپایەكی گەوج” رەخساندوە بۆ ملیۆنەها كەس قسە بكەن، هەرچەندە ئەم گووتەیە زۆر رەق و تووندە ، بەڵام وێنای واقیعێكی فەوزا لە دەست گەیشتن بە زانیاری و پێزانییەكان دەكات.
پێم وایە نییە كێشەكە هەر دەست گەیشتنی ئاسان بێ بە تەكنۆلۆژیا، بەڵكو نەبوونی پەروەردەیەكی دروستە لەسەر گفتوگۆ كردن. ئەگەر سەیری بواری پەروەردەی گشتی لە كوردستان و عێراق و ناوچەكە بكەیت، بەئاسانی دەبینی ئەوەندەی نەوەكان لەسەر گوێڕایەلی پەروەردە دەكرێن نەك بیركردنەوەی ئازاد، فێر ناكرێن چۆن گفتوگۆ بكەن و چۆن رای پێچەوانە قبول بكات ئەگەر لەگەڵیشیدا نەبێت، فێری ئەوە دەكرێت داكۆكی لە دەستە و كۆمەڵی داخراو بكات نەك فێری گەڕان بەدوای راستییدا. بۆیە سیاسەت لە كۆمەڵگاكانی ئێمەدا دەبێتە درێژكەرەوەی مەیلە شووناسی بچووك و بۆماوەیی، كە لەباری ئاسییدا پێویستە سیاسەت ببێتە ئیدارەدانی جیاوازییەكان.
نیلسۆن ماندێلا لەدوای ساڵانێكی زۆر لە رووبەڕووبوونەوەی رەگەز پەرستی لە ئەفیركا، لەوە تێگەیشت بونیادنانی دەوڵەت بە تۆڵەسەندنەوە نابێت بەڵكو بە گفتوگۆ، لەوبارەیەوە قسەیەكیی بەناو بانگی هەیە دەڵێ” ئەگەرویستت ئاشتی لەگەڵ دووژمنەكەت بەرپابێ، باشترە بەیەكەوە كار بكەن ، ئەو كاتە دەبێتە شەریكت”، ئایا ئەم عەقلییەتە لە كۆمەڵگەكانی ئێمەدا هەیە؟، پێم وایە فەلسەفەیەكی وەها لای هێزە سیاسیەكانیشمان نییە، چونكە مامەڵە لەگەڵ ركابەرەكانی بە عەقلییەتی سڕینەوە و پەراوێزخستن دەكات نەك بەعەقلییەتی هاوبەشی نیشتمانی.
لە كوردستاندا، پێویستمان بە رۆشنبیری گفتوگۆ-دایەلۆگ هەیە.چونكە ئالنگارییەكان هێندە زۆرن وەبەر راناگەین، ئەوە ئالنگاری سیاسی ، ئابوری و هەتا كۆمەڵایەتی ‌و رۆشنبیری. كێشەی نەبوونی متمانە لە نێوان هاوڵاتی و دامەزراوەكان، لەنێوان هێزە سیاسیەكاندا، سەرەڕای كاریگەری هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی لەسەر هەر كێشەیەكی نێوەخۆ هەوڵ دەدەن بیكەنە دوو ئەوەندە. لە دۆخێكی وەها بێ گفتوگۆیەكی نێوخۆیی پێگەیشتوو، قەیرانەكان بەردەوام دەبن ‌و بەشێوازی جیاواز دووبارە دەبنەوە.
گفتوگۆ بەمانای نەهێشتنی ململانێی سیاسی نییە، چونكە ململانێ بەشێكی سروشتی ژینگەی دیموكراسییە، جیاوازی نێوان كۆمەڵگەی پێگەیشتوو لەگەڵ كۆمەڵگەیەكی تەنگژەدار بریتییە لەوەی كۆمەڵگەی پێشكەوتووە كێشەو جیاوازییەكانی لەرێگای دامەزراوە و وشەوە بەڕێوە دەبات، هەرچی ئەوەی دووەمە، پەنا دەباتە شكاندن و هاندان و تووندووتیژی و خیانەتباركردن.
ئەو كۆمەڵگەییانەی فێری گفتوگۆ نابن، هەر خەریكی ململانێی بێ ئەنجام دەبن. بونیادنانی رۆشنبیری گفتوگۆ ئەركێكی گشتیرە، نەك هی دەستەبژرێێك بەتەنها، قوتابخانە ، زانكۆ، دەزگەكانی میدیا، دامەزراوە ئایینییەكان، حزبەكان و هەتا خێزان دەگرێتەوە. دیموكراسییەت دەقێكی رەقی دەستووری نییە و كاری پێ نەكرێ، بەڵكو هەڵسوكەوتێكی رۆژانەیە، لە رێزگرتنی كەسی جیاوازە لە (تۆ)وە دەست پێدەكات.
ئایا دەتوانین گفتوگۆ بكەن؟ پرسیارێكی سادەی قورسە لەهەمانكاتدا، وەرامەكەی لەوە وە دەست پێ دەكات، واز لە نییەتی ناخی كەسەكان بهێنیین، بەڵكو گوێ لەیەكتری بگرین و گفتوگۆی بیرۆكە دەربڕاوەكان بكەین، پێشكەوتنی كۆمەڵگەكان بە دەنگی بەرز دەستەبەر نابێت، بەڵكو بە عەقلی هێمن و سارد، هێزی پێشكەوتووی هەر كۆمەڵگەیەك بەوە نییە چەندە لێك دەچن، بەڵكو چۆن دەتوانن پێكەوەژیانی جیاوازییەكان مسۆگەر بكەن.