نوری بێخاڵی
بۆ ئەم یادە، كە واتا و بەها و بایەخێكی گرنگی مێژوویی، نەتەوەیی و نیشتمانی، نەك هەر بۆ ڕواندز، بەڵكوو بۆ مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی كورد هەیە، لە توێشووی بیرەوەریمدا، ئەم چەند یەیڤە سادە و ساكارانە پێشكەش بە گیانی بەرزە فڕی (مام زێندین) و تەواوی شەهیدانی ئەو ڕۆژە و ڕەوانی ١٣ ئەنفالكراوەكەی شار دەكەم:
ڕواندز، تۆ كە لەگەڵ بەرەبەیانی مێژوو هاتوویت، بەردەوام مەڵبەندی حوكمڕانیی یاسا و مەدەنییەت و مەڵبەندی ڕۆشنبیری و نوێخوازی بوویت.. شارێك بۆ هەمیشە ئاوەدان و جوان.. شارێك بەسەر پشتی كاروانی مێژوو، لە ناو تەپوتۆز و گەردەلوولی داگیركاریدا، بە قەڵا و قۆنگرە پتەوەكانت، بە تۆپ و جبەخانەكانت، بە جوامێریی میر و شۆڕەسواریی ڕۆڵە و نەوەكانت، تا ئێستا سەركەش بە پێوەیت.. شارێك سەنگەرێكی قوربانیدان و بەرخۆدان و سەنگەرەكەی تری هۆشیاری و فەرهەنگ بێت، شایستەی ئەوەیت بۆ هەمیشە تاجی سەربەرزی لەسەر بنێیت.
ڕواندز، خۆت و بازی بەرزەفڕی حوكمڕانیی سەربەخۆی سەردەمی میری گەورەت.. خۆت و ئەستێرەی بریسكەداری مێژووت.. خۆت و خۆری قوربانیدان و بەرەنگاریت.. خۆت و ئەلبۆمی فەرهەنگ و ڕۆشنبیریت.. خۆت و كاروانی هۆشیاریت.. خۆت و مونەوەرانت، بۆ هەمیشە لە دڵمان دایت.
ڕواندز، لە وەتەی هەیت، گوێت ئاشنایە بە نەغمە، نیگاكانت ڕەنگیان لێ دەتكێ و یادەوەرییت پڕە لە دیمەنی شانۆ. ڕووخسار و چالاكییە ڕۆشنبیری و هونەرییەكانی ئەمڕۆیشت لە ڕەحمی ئەو مێژووە هاتوونەتە دەر. ئەوە بۆیە لە چاوی خونچەكانتدا، باخچەیەكی هەمیشە تەڕ بە ڕەنگ، ئاوەدان بە جریوە و ئاوازی لێ بەدی دەكرێ.
شارێك نزیك بە سەد ساڵە خوی بە نان و شانۆ گرتووە، پیاسە لەگەڵ سێبەری هێڵ و فیگەر و كەڤاڵ دەكات، ژوان لەگەڵ نۆتە و ڕیتم دەگرێ، ئیدی چۆن ئاییندەی پڕ نابێ لە تابلۆی ئەرخەوانیی ئومێد و ڕۆڵەكانی پڕ نابن لە عیشقی داهێنان؟
تكایە، دەستی مناڵەكانتان بگرن و وەك (شێركۆی دلۆڤان) بیانبەنەوە ماڵی ئارامیی هونەر و جوانی.. بۆ ئەوەی منداڵەكانمان، نەوەكانی دواڕۆژمان، پڕ بن لە خۆشەویستی و میهر، سەرشار بن لە داهێنان و جوانی، فێریان بكەن گوڵی یاسەمینی تابلۆیەك لە بەرۆكیان بدەن، ملوانكەی پلیكانەی ئاوازێك بكەنە مل.. چوون ئەوەی لە خەڵوەتی هونەردا زیكری ژیان بكات، بۆ هەمیشە ڕوو بەرەو ئاشتی هەنگاو دەنێ و جیاوازییەكان دەكاتە پەلكەزێڕینەی بەرهەمێنانی ئاییندەیەكی خاڵی لە ڕق و بوغز و شەڕ.
لە كوێ و كام كونجی مێژووی ڕووناكبیریی ئەو نیشتمانەدا چرای هوشیاری ئەو شارە هەڵنەكراوە و گەش گەش داناگیرسێ؟ كام وێستگەكانی ئەم نیشتمانە خاڵین لە ڕێبواری پشوو درێژی فەرهەنگ و ئەدەب و ڕۆشنبیرییەكەی؟
ئەوەتا لە ئاوایی شیعر و ئەدەبی كوردیدا، گەڕەكی ڕواندز ئاوەدانە بە چرای چالاكی و بزاوتی زیندوو.. ئەوەتا بە قەد درەختی ڕۆژنامەگەری كوردییەوە، گەڵاكانی ڕواندز هەمیشە سەوزن. لە (نەزهەت ڕواندزی)ی شاعیرەوە، بۆ (حوزنی و عەلی مەكتەبە)، لە پیتی ئاڵتوونینی سەر ڕووی گەشی (زاری كرمانجی)یەوە، بۆ هۆڵە گەرم و گوڕەكانی پڕ پەیڤ و قسە و ئاوەدان بە گفتوگۆ، لە (محەممەد عارف)ی بلیمەتەوە، بۆ باخچە ئاوەدان بە ڕەنگەكانی هاوینانی منداڵانمان.. لە شانۆی (نیڕۆن)ەوە، بۆ تیپی (شەهید شلێر)….هتد.
گەلۆ، قەدەر عەیامێكە ماڵێك بە تەنیا و لەسەر لۆفەكانی كولۆكان جمەی دێ لە قسە.. ماڵێك كەم كەس لە ئێمە هەیە لە بەری میواندارییەكەی نەخواردبێ، ئەمێستا لە جاران ئاوەدان و دڵاوا و بەخشندە و سەخاوەتتر، خوانی بۆ ڕاخستووین و چاوەڕێ ناكات دەرگاكەی بكوتین بۆ ئەوەی سەر بە ژووردا بكەین، ئاخر لەوێدا هەموومان خانەخوێین.
بەڕاست، كێ لە ئێوە كارەساتی سووتانی كتێبخانەكەی مامۆستا (مەلا عەبدولكەریم ئەفەندی) نەبیستووە؟ ئاخر بۆیە كارەسات بووە، چونكە كتێب لە ماڵەكانی ئەو شارەدا وەك جگەرگۆشە وابووە و ساڵانێكی دوور و درێژە ڕواندز ماڵە هەمیشە ئاوەدانەكەی كتێب بووە.
ئەگەر جاران تەنها دەلاقەی حوجرە و تەكیەكانی شار بە هەناسەی گەرمی كتێب گەرم داهاتبن، ئەوا پەرتوكخانەی (سەركەوتن)ی (عەلی مەكتەبە)ی موریدی وشە و لاپەڕەكان، كوچە و كۆڵانەكانی شاری پڕكردن لە عەتری وشە.
دۆستە هەمیشە بە وەفا و دڵسۆزەكەی مرۆڤ، هاوڕێ بە ئەمەكەكەی كاروانی ژیانی مرۆڤ، كتێب.. ماڵە پڕ نوورەكەی حیكمەت و ئاسمانە پڕ لە ئەستێرەكەی عیبرەت، كتێب.. زەمانێكە پێت ئاشناین و بیناییمان بە خوێندنەوەت ڕۆشن داهاتووە.. دۆستە گیانی بە گیانییەكەی ڕۆڵە و نەوەكانمان، لە كەرنەڤاڵی ئازادیشدا لاتەریك ناوەستایت و بە شەوقەوە هاتیت، بەشداریی سەركەوتن و خۆشییەكانمانت كرد.
“گیانفیدای دەست وقەڵەم بێت ئەسپ و زینم بۆ چییە؟
تــا قەڵــەم هیـممەت بـــكا بـڕنــەو كـڕینــم بــۆ چییـە؟”
گەلۆ، ئێوە دەزانن لە ڕابوردوودا عیشقی فێربوون و زانین و خوێندەواری، مرۆڤەكانی ئەو شارەی وا لێ كردووە بە هەرەوەزی و لەسەر گیرفانی خۆیان، ماڵەكانی خوێندن و فێربوون ئاوەدان بكەنەوە؟ مەگەر مێژوو ئەو چیرۆكانەی بۆ تۆمار نەكردووین، نزیك و زیندووترینیشیان، كردنەوەی قوتابخانەوەی دواناوەندیی ڕواندزە. بۆیە شانازیی بەوە دەكەین كەوا شار هەروا بە ئاسانی سەرمەشقی ڕووناكبیریی ناوچەكە نەبووە، لە خۆوە نەبووەتە ئەو مەڵبەندەی هوشیاری. بۆ ڕواندز بەسە كە لە بواری پەروەردەدا نزیك بە نەوەت ساڵ بەر لە ئێستا، كچەكانی هاوشانی كوڕان چوونەتە قوتابخانە.
شاری میری میران، میراتێكی دەوڵەمەندی هەیە بۆ ئەوەی ئاییندەیەكی گەش بۆ نەوەكان لەسەر ئەو دیرۆكە پڕشنگدارە بونیاد بنێ. ڕۆژگارێك لە حاجی ئۆمەرانەوە تا بەستۆڕە و بارزان، ڕۆڵەكانی كوردستان لە كانیاوی پەروەردە و فێركردن و زانستیی ڕواندز، جامی خۆیان پڕ دەكرد، بۆیە سەیر نییە سبەی ڕۆژیش ببێتەوە هەمان مەڵبەندی گەشاوەی زانست و زانین.
لاپەڕەكانی مێژووی زانست و پەروەردەی كوردستان پڕن لە ناوی دیاری مامۆستا پەروەرەكار و فێركارەكانی ڕواندز، كە بەری ڕەنج و ماندووبوون و دڵسۆزییان، دەیان پزیشك و ئەندازیار و دادوەر بووە. بۆ ئەوەی كاروانی پەروەردە لە شارەكەمان پێش بكەوێ، تا چرای چرای زانست تیایدا گەشتر بێت، تا داری بەری بەرهەمدارتر بێت، بە تەنیا بەس نییە پەروەردە و مامۆستایان كۆشش بكەن، ئەوە كاری ئێمە هەمووانە منداڵ و جگەرگۆشەكانمان ڕابێنین كە قوتابخانە بكەنە ماڵ، فێركار و پەروەردەكارنیش وەك باوان سەیر بكەن. ئەگەر جاران خوێندن بۆ دیفاعی تیغی دوژمن عەینی قەڵغان و سوپەر بووبێت، ئێستا و ئاییندە چرای ڕێگای پێشكەوتن و هۆشیارییە.
رۆڵە جوانەكانی پایتەختی میری میران.. پێیان بڵێن، بە هەمووان بڵێن:
كامە سەنگەری شۆِڕشەكانی كورد هەیە، لاوكی ئازایەتیی ئێوەی تێدا بەجێ نەمابێ؟
كامە بن بەرد و هەردی ئەو وڵاتە هەیە، گوڵە مێلاقەیەك لە ژێریدا ڕوابێت و ڕەنگی خوێنی ئێوەی پێوە نەبێت؟
كامە داستانی ڕزگاری هەیە، چیڕۆكی جوامێری و ئازایەتیتان نەگێڕێتەوە؟
لە سۆرانەوە بۆ بادینان، لە كوێستانەوە بۆ گەرمیانی نیشتمان، كوێی ماوە دڵۆپی عەرەقی تێكۆشانی كوردایەتیتانی بە خاكەكەیەوە نەخوسابێ؟
ئێستاش لە گوێی یادەوەریی (كوڕەك، گۆڕنۆك، هەندرێن، زۆزك، كارۆخ، كێل كێل و ئاراسن) و دۆڵ و پێدەشت و لووتكە چیاكانی ئێرە، زرنگەی هەڵمەت و نەعرەتەی شۆڕشگێڕانە و گیانبازیتان دەزرنگێتەوە، كە لە ڕابردوودا باوك و باپیرانتان گرەوی قوربانیدان لە پێناوی ئازادیی نیشتمانیان بردەوە. ئەوە بۆیە تەنانەت ئەنفالی شوومیش، بەشی خۆی گەنجی لە شارەكە برد و گۆڕغەریب و گورگانخواردووی كردن.
بۆ ئەوەی هەمیشە سەرمەشق بن، لەبیر مەكەن:
ڕۆژانێك نەك بە تەنیا مرۆڤەكانمان، بەڵكوو ئاواییەكانی وڵات.. كانی و مێرگ و ڕووبارەكانی، دارستان و ڕەز و باخەكانی، گیانەوەر و بێگیانەكانی، ئاژەڵ و مەل و پەلەوەرەكانی، ئامانجی كوشتن و سووتاندن بوون.
چەند گۆڕی غەریبی شەهیدانمان هەیە، دوو ئەوەندەش كانیی كوژراو و مەلی خنكاو و ئاسكی پێكراو و دارستانی سووتاومان هەن.
ئەوە بە تەنیا مرۆڤەكانمان نین ژەهرخوارد كراون. كەزیی دارێك نەماوە، فسفۆر نەیسوتاندبێت.. بسكی باخێك نەماوە، ژەهر نەیژاكاندبێت.. جۆگەلەیەك شك نابەین، خەردەل نەخرابێتە قوڕگییەوە.. لووتی پێدەشت، دۆڵ، زنار، بنار و كەژ و كۆ و لووتكەیەكمان نەماوە هەناسەی مەرگی هەڵنەمژیبێت. بۆیە ئێستا بەیەكەوە و یەك دەست، پێویستە ژینگە و ژیان و سروشت و ئاوەدانییەكانمان بپارێزین.. ئیشی هەموومانە دەست لە ناو دەست، سروشتی نیشتمان بە جوانی و ژیان بگەشێنینەوە. لە شوێنی گوڵێكی ژاكاو، باخچەیەك ئاوەدان بكەینەوە.. لە جێی درەختێكی سەربڕاو، دارستانێك لە نەمام بڕوێنین.. لە شوێنپێی خوێنینی ئاسكێك و لە بری قەفەسی زیندانیكردنی كەوێك، چیاكانمان پڕ بكەینەوە لە جریكە و جوكە و نەغمە و ئاواز.. لە دامێنی هەر كانییەكی خنكاو، جۆگەلەیەكی خاوێن ڕادێرین.
بۆ ئەوەی زیندوو بمێننەوە، بیرتان بێت:
بۆیە دەڵێن ئاو و ئاوەدانی، چونكە ئاو سەرچاوەی ژیانە. ئاخر هیچ ئاوەدانییەك بەبێ ژیان نابێ و ژیانیش لە بەشە هەرە گرنگەكەیدا بریتییە لە ئاو.. ئەگەر لە دوێنێدا كانیاوی سازگاری (مێگر) و لە ئەمڕۆشدا تاڤگە كەف چڕە بێگەردەكەی (بێخاڵ) نەبووا، خوا دەیزانی كام بستە زەویی، ئێمەی لەگەڵ یەكتر كۆ دەكردەوە. بۆیە هەمیشە قەرزاری خوڕەی یەك بە یەكی ئەو كانی و ڕووبار و تاڤگانەین.
بیرتانە دوای ڕاپەڕین، خۆبەخشانە، منداڵ و گەنج و پیر، ژن و پیاو، وەك شانەی هەنگ ڕژاینە سەرچاوەكەی مێگر و جارێكی تر شارمان پڕ كردەوە لە هاژەی ژیان؟
مەگەر ئەوە بۆ خۆی بەس نییە، كە بەهای ئەو سەرچاوەیە لە ئێستا و ئاییندەدا بزانین؟
مەگەر ئەوە بەس نییە بۆ ئەوەی ببێتە پەند، كە هیچ كەسمان دڵۆپێك بە فیڕۆ نەدەین و لێ نەگەڕێین ئەو زێڕە بە خۆڕایی نەڕژێتە ناو كوچە و كۆڵانەكانمان؟
بۆیە، ئەوەی لە ئەمڕۆدا دڵۆپێك لەو ئاوە گل داتەوە، بۆ سبەی بە جامی پڕەوە، تینوێتیی دەیان ڕێبوار و نەمامی ژاكاو دەشكێنێ.
بۆ ئەوەی بەردەوام پێشەنگ بن, بیرتان نەچێت: نیشتمانتان بە خاك و خۆڵی، چیا و دۆڵی، دەشت و چۆڵی، بە دەوەن و تەڕاش و داری، بە درەختی جوانیی و بەرداری، بە پاوان و مێرغوزاری، بە كانی و جۆگە و ڕووباری، بە سروشتی بێ گیان و گیانداری، هەموویتان خۆش بووێت و وەك لێدانی دڵ و سۆمای چاوەكانتان بیانپارێزن.
