عیمران عوسمان سەعید
پەیوەندیی مێژوویی نێوان كورد و دەوڵەتی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی شانزەهەم و بە دیاریكراوی لە ساڵی ١٥١٤ دوای جەنگی چاڵدێرانەوە، وەرچەرخانێكی گەورەی بەخۆیەوە بینی. لەم جەنگەدا كە لە نێوان سوڵتان سەلیمی عوسمانی و شا ئیسماعیلی سەفەویدا ڕوویدا، كورد ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوەی گێڕا. بەهۆی ئەم هاو پەیمانییە ستراتیژییەوە، بەشێكی زۆری خاكی كوردستان كەوتە ژێر ڕكێفی دەوڵەتی عوسمانی، بەڵام لەبەرامبەردا جۆرێك لە سەربەخۆیی ناوخۆیی بە میرنشینە كوردەكان بەخشرا. لەوسەردەمانەدا، كورد خاوەنی میرنشین و قەوارەی تایبەتی خۆی بوو كە تا ڕادەیەك ڕێزیان لێ دەگیرا و وەك قەڵغانێك لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەكەدا دەبینران. بەڵام ئەم هاوسەنگییە هەمیشەیی نەبوو؛ لەگەڵ گۆڕانی بەرژەوەندییەكانی ئەستەنبوڵ و هەوڵدان بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی ناوەندی، قۆناغی لێكترازان و پێكدادان دەستی پێكرد.
قۆناغی فراوانخوازی و سڕینەوەی میرنشینەكان :
سوڵتانە عوسمانییەكان لە پێناو فراوانكردنی دەسەڵاتەكانیان و جەنگ لەگەڵ نەیارەكانیان، چەندین جار هێرشیان كردە سەر ناوچە جیاوازەكانی كوردستان وەك ڕواندز، شارەزوور، بانە و لوڕستان. ئەم هێرشانە تەنیا بۆ داگیركردنی خاك نەبوو، بەڵكو زۆرجار بە كوشتن و لەسێدارەدانی میرە كوردەكان كۆتاییدەهات، وەك ئەوەی لە ساڵی ١٥٥٩دا بەرامبەر بە (میری سۆران و میرسەیفەدین) ئەنجام درا. مێژووی ئەم قۆناغە پڕە لەو ڕووداوانەی كە تێیدا عوسمانییەكان هەوڵیان دەدا قەوارە كوردییەكان لاواز بكەن.
گەڕیدە بیانییەكانیش وەك (تاڤێرنییە( و )ئەلفرید ژاكۆب) لە یاداشتەكانیاندا ئاماژەیان بەوە كردووە كە كورد گەلێكی شكۆمەند، جەنگاوەر و ئازادیخواز بوون و بە ئاسانی سەریان بۆ هیچ هێزێكی دەرەكی دانەنواندووە. ئەوان باسیان لەوەكردووە كە كوردستان وڵاتێكە نە سوڵتانی عوسمانی و نە پاشای فارس بەهیچیان نازانێت و هەمیشە وەك ناوەندێكی بەهێزی بەرگری ماوەتەوە.
سەدەی نۆزدەهەم: چاكسازییەكان و ڕووخانی قەوارەكان :
لەگەڵ هاتنی سەدەی نۆزدەهەم، سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی بەرامبەر بەكورد توندتر و ڕادیكاڵتر بوو. دەوڵەت دەستی كرد بە زنجیرەیەك چاكسازی كارگێڕی كە بە “تەنزیمات” ناسراوە. ئامانجی سەرەكی ئەم چاك سازییانە نەهێشتنی دەسەڵاتی خۆجێی میرەكان و سەپاندنی ناوەندیێتی بوو. میرنشینە گەورەكانی وەك بابان، بادینان و بۆتان یەك لە دوای یەك بە دەستی سوڵتانەكان ڕووخێنران. ئەم ستەمە سیاسییە تەنیا لە ڕووخاندنی میرنشینەكاندا نەوەستا، بەڵكو گەیشتە ئاستی دزینی دارایی و جلوبەرگی جوتیاران و سەپاندنی باجی قورس. سەركردە كوردەكان وەك بەدرخان پاشا، لەم قۆناغەدا جەختیان لە شكۆمەندی نەتەوەیی دەكردەوە و دەیان گوت”ئەگەرچی سوڵتان لە من بەهێزترە، بەڵام من لەو شكۆمەندترم.” لە كۆتاییەكانی ئەو سەدەیەدا، شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لە ساڵی ١٨٧٨ دا وەك یەكەمین هەوڵی جیدی بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی یەكجاریی كوردستان سەری هەڵدا، بەڵام بە دیلگرتن و دوورخستنەوەی سەركردەكان كۆتایی هات.
بەیەكگەیشتنی مێژوو و بەڵگەنامە: سالنامەكان :
یەكێك لە لایەنە گرنگەكانی تێگەیشتن لەم مێژووە، پەنابردنە بەر بەڵگەنامەفەرمییەكانی عوسمانییە كە بە “سالنامە” ناسراون. ئەم تۆمارە ساڵانەیانە وێنەیەكی وردی ڕەوشی جوگرافی، ئابووری و كارگێڕی كوردستان پێشاندەدەن. لەم سالنامانەدا دەردەكەوێت كە دەوڵەت چۆن بە وردی چاودێری هەموو كون و قوژبنێكی كوردستانی كردووە؛ لە ژمارەی ماڵەكانی سلێمانی و كەركووكەوە تاوەكو وردەكاری گوندەكان. لێرەدا خاڵێكی گرنگی زانستی هەیە؛ بۆ نموونە پلەی (نائیب) لەم سیستەمەدا تەنیا جێگر نەبووە، بەڵكو بەرپرسێكی سەر بەخۆی دادوەری بووە. ئەم تۆمارانە دەیسەلمێنن كە كورد نەك تەنیا وەك هێزێكی شەڕكەر، بەڵكو وەك كۆمەڵگەیەكی ئاوەدان و خاوەن پێكهاتەی شارستانی لە ناو جەرگەی ئیمپراتۆریەتەكەدا بوونی هەبووە و دەوڵەت هەمیشە بە ترسەوە سەیری ئەم هێزە مرۆییە گەورەیەی كردووە.
سەرەتای سەدەی بیستەم و كۆتایی ئیمپراتۆریەت :
سەرەتای سەدەی بیستەم، قۆناغی توندترین ڕووبەڕووبوونەوە و دەركەوتنی بیری نەتەوەیی ڕێكخراو بوو. دوای كودەتای كۆمەڵەی (ئیتیحاد و تەڕەقی) لەساڵی ١٩٠٨، دۆخەكە بەرەو خراپیی زیاتر چوو. ڕێكخراوە كوردییەكان داخران و دیكتاتۆریەتێكی ڕەها سەپێندرا. لەسێدارەدانی سەركردە ئایینی و سیاسییەكانی وەك شێخ عەبدولسەلامی بارزانی لە ساڵی ١٩١٤ و دواتریش شێخ سەعیدی پیران، نیشانەی ئەو سیاسەتە خوێناوییە بوو كە دەیویست بەزەبری هێز ناسنامەیكورد بسڕێتەوە. پاش ڕووخانی ئیمپراتۆریەت و دروستبوونی كۆماری نوێ بە سەرۆكایەتی ئەتاتورك، ستەمەكان ڕەهەندێكی نێودەوڵەتییان وەرگرت. قەدەغەكردنی زمان و كولتووری كوردی و ڕێككەوتننامە سنوورییەكان وەك( لۆزان) هەوڵێكی سیستماتیك بوون بۆ كۆتاییهێن ان بەخەونی سەربەخۆیی كورد.
ئەنجام :
بە وردبوونەوە لەم مێژووە چوار سەد ساڵەیە، دەردەكەوێت كە پەیوەندیی كورد و عوسمانی لە هاوپەیمانییە وە گۆڕا بۆ ململانێیەكی سەخت بۆ مانەوە. ئەم مێژووە پڕ لە كوشتن، دوورخستنەوە و قەدەغەكارییە، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە كە گەلی كورد لە هیچ قۆناغێكدا بێدەنگ نەبووە. كورد هەمیشە لە نێوان پاراستنی ئایین و كەرامەتی نەتەوەییدا تێكۆشاوە. دەرەنجامی ئەم ململانێ درێژخایەنە، زەمینەی بۆ سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەییە نوێیەكان خۆش كرد. ڕەسەنایەتی كورد لەم ناوچەیەدا تەنیا قسەی مێژوونووسان نییە، بەڵكو ڕاستییەكی تۆماركراوە لەناو بەڵگەنامە فەرمییەكاندایە كە هیچ هێزێك نەیتوانیوە لە ناو لاپەڕەكانی مێژوودا بیسڕێتەوە. كورد بە درێژایی حوكمی عوسمانییەكان، وەك نەتەوەیەكی خاوەن ئیرادە و مێژوو، بەرگری لە هەبوونی خۆی كردووە و ئەم ڕۆحیەتی بەرگرییەش تاوەكو ئەمڕۆ بە زیندویی ماوەتەوە.
سەرچاوە :
كەریم، خ. م. .(٢٠١٢) دەوڵەتی عوسمانی و عەشیرەتە كوردەكان لە كوردستانی باشوور -١٨٦٩) .(١٩١٤ سلێمانی: ئەكادیمیای هۆشیاری و پێگەیاندنی كادیران.
برایم، ك. ع بێ ڕێكەوت.( سالنامەكانی عوسمانی و بایەخیان بۆ لێكۆڵینەوەی مێژووی كورد. زانكۆی سەلاحەدین، هەولێر.
