بێلان رەفعەت
قوتابی زانكۆی سۆران، بەشی مێژووی فاكەڵتی ئاداب
شۆرشی سمكۆی شكاك یەكێكە لە گرنگترین هەوڵە نەتەوەییەكانی كورد لە سەرەتای سەدەی بیستەم، سمكۆی شكاك سەرۆكی هۆزی شكاك بوو لە ناوچەكانی باكووری رۆژهەڵاتی كوردستان كاریگەریەكی گەورەی هەبوو، ئەم شۆڕشە لە نێوان ١٩١٨ تا ١٩٢٢ رویداو، لەكاتێكدا كە ناوچەكە بەهۆی كۆتای جەنگی یەكەمی جیهانی ئالۆز بوو، سمكۆ هەوڵی دا حكومەتێكی كوردی سەربەخۆ دابمەزرێنی لە دژی دەسەڵاتدارانی ئێران و هێزە بیانیەكان وەستایەوە، لە سەرەتادا سمكۆ هەندێك سەركەوتنی بەدەستهێناو چەند ناوچەیەكی گرنگی دەستكەوت، بەڵام دواتر بەهۆی كەمبوونەوەی هاوپەیمان و كێشە ناوەخۆیەكان و هێرشی سوپای ئێران، شۆرشەكەی شكستی هێنا، بەگشتی شۆرشەكەی سمكۆ بە نموونەیەكی گرنگی هەوڵی كوردان بۆ سەربەخۆی و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەی دادەنرێت.
سمكۆی شكاك ناوی تەواوی (ئیسماعیل ئاغای كوری محمد كوری علی كوری ئیسماعیل)ە لە سالی١٨٨٢ لە دایكبووە، شۆرشگیریكی كوردی و سەرۆك هۆزی شكاك بوو، ئیسماعیل ئاغا (سمكۆی شكاك) لە دوای مردنی باوكیەوە بوو بە سەرۆك عەشیرەتی شكاك، یەكێك بوو لە ناسراوترین ئەو سەركردە كوردانەی كە پێش جەنگی یەكەمی جیهانی دژی دەسەڵاتی قاجاری لە ئێران جەنگاو لە ساڵانی دوای جەنگیش لە خەباتێكی بێوچان دا بووە بۆ بەدیهێنانی مافەكانی كورد لە خۆرهەڵاتی كوردستان، دەسەڵاتی سمكۆ لە ناوچەكانی دەریاچەی ئورمیە (مەڵبەندی سەرەكی عەشیرەتی شكاك) فراوان هەروەها شێخ عەبدولسەلام بارزانی، ماوەیەك لە نێو ئەم عەشیرەتە مایەوە و دواتریش لەگەل سمكۆی شكاك چوون بۆ دیدەنی جێگری كۆنسوڵی ڕوسییا لە قەفقاس تا داوای پشتیوانی و كۆمەكی بۆ بزووتنەوەی كوردی لێبكەن، جگە لەمانە سمكۆ كچێكی (شێخ محەمەد سدیق)ـی هێنابوو، شێخ محەمەد سدیق كوڕی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری و باوكی (سەید تەها) بوو، كە یەكێكە لە سیاسەتمەندار و شۆرشگێرەكانی ئەو سەردەمە بوو، ئەم خزماییەتییە هاوكاری نێوان بنەماڵەی شەمزینان بە تایبەی سەید تەها و سمكۆی شكاك پتەوتردەكرد. لە ساڵانی جەنگی یەكەمی جیهان دا، ناوچەی دەسەڵاتی سمكۆ كەوتە بەر شاڵاوی عوسمانییەكان، بەڵام كاتێك ڕووسەكان عووسمانییەكانیان تێكشكان ژمارەیەكی زۆری سەربازە كوردەكانی ناو سوپای عوسمانی بە خۆیان و چەكەكانیانەوە پەیوەندیان بە سمكۆی شكاكەوە كرد و هاتنە ڕیزی لەشكرەكەیەوە بەهەڵگیرسانی شۆڕشی ئۆكتۆبەری ساڵی ١٩١٧ز و پاشەكشەی هێزەكانی ڕووس لە ناوچەكە.
سمكۆی شكاك پەیوەندیەكی پتەوی لەگەل هەندێك لە كەسایەتیە بەناوبانگەكانی كوردا هەبووە لە قۆناغەكانی ژیانی سیاسی خۆیدا سودی لێوەرگرتن و لە گرنگترین ئەو كەسایەتیانە عبدلرزاق بەدرخان بوو كە توانی بەهاوبەشی كۆمەلەی جیهانبینی یان (گەیاندن) دروست بكەن و لە رێگەی ئەم كۆمەلەوە بەدەر لە دەركردنی گۆڤارێك بەناوی كوردستان هەولی كردنەوەی قوتابخانەیاندا بۆ نەهێشتنی نەخوێندەواری و سودیان لە روسەكانی وەرگرت بۆ ئەم مەبەستە ،پەیوەندی لەگەل سەید تەهای شەمزینی پەیوەندیەكی پتەوی هەبوو لە سەروبەندی جەنگی یەكەمی جیهانی كۆمەلەی ئیستیخلاس یان دامەزراند كە ئامانجیان سەربەخۆی كوردستان بوو، هەروەها پەیوەندی لەگەل شێخ عبدولسلام بارزانی هەبوو بە تایبەت دوای هەلهاتنی ناوبراو بۆ ناوچەكانی ژێر دەسەلاتی سمكۆی شكاك هەرچەندە لە سالی ١٩١٤ دوای گەرانەوەی عبدولسلام بارزانی بۆ ناوچەكەی خۆی دەستگیردەكرێت و تەسلیم بە دەسەلاتدارانی موسل دەكرێت و لەوێش لە سێدارە دەدرێت، سمكۆ پەیوەندی لەگەل شێخ مەحموودی مەلیكی كوردستان هەبووە وە سەردانی سلێمانی كردوو.
دواتر لە ساڵی ١٩١٩ شۆڕشی هەڵگیرساند كە كۆمەلیك هۆكار هەبوون لە هەلگیرسانی شۆرشەكەی لەمانە:
١- هۆكاری دەرەكی كە جەنگی جیهانی یەكەم بە شێوەیەكی گشتی لە جیهان و ئێراندا لە ماوەی دوای جەنگی كۆمەلێك روداوی گرنگ هاتنە پێش كە بارودۆخی سیاسی و ئابوری و كۆمەلایەتی تەندروستی ئێرانی شێواند كە ئەمەش بووە هۆی دروست بوونی نائارامی و شۆرش لە ئێراندا یەك لەوانە شۆرشی سمكۆی شكاك بوو .
٢- لاوازی دەسەلاتی حكومەت لەناوچە كوردیەكان و ئەنجامدانی زولم و ستەم بەرامبەر بە كوردەكان.
٣- پلان دانان بۆ كوشتنی سمكۆ لەلایەن دەسەتەدارانی ئێرانەوە لە ریگەی بۆمبی دەستكردەوە بەشێوەی دیاری بۆیان ناردبوو بەلام سمكۆ دەربازی بوو برایەكی پێوە بوو.
٤- دەستكەوتنی چەك و تەقەمەنی زۆر لەلایەن سمكۆوە دوای كشانەوەی رووس لە ناوچەكە و هاتنە پالی چەند ئوردوویەكی عوسمانی دوای ئاگربەستنی مۆدۆرۆس ئەمەش لایەنی سەربازی سمكۆی بەهێزكرد.
٥- بنەمالەی سمكۆ بۆ خۆیان لە مێژوودا ناویان هەبوو لە سەردەمی باپیرە گەورەی باپیری باوكی و براگەورەكەی جولانەوەیان هەبووە دژی دەولەتی ئێرانی.
سالی ١٩١٩ سمكۆ شاری ورمێ گرت پاشان بەندەر (دەربەند)ی گولخانەی گرت كە رێگەی نێوان ورمێ و تەبرێزە ویستویەتی بە گرتنی ئەم بەندەرە دەستی دوژمن بە ناوچە كوردییەكانەوە بە تەواوی ببرێت بە ئاسانی دەست بەسەر ناوچەی نێوان ورمێ و تەبرێز بگریت، پلانەكەی سەریگرت و پاشان شۆرشەكەی زۆربەی ناوچە كوردیەكانی گرتەوە هەرچەندە سمكۆ ویستی لە ریگەی سەید تەهاوە پەیوەندی بكات بە بەریتانیاوە بەلام سەری گرت و بۆ ماوەیەك ئاگربەست لە نێوان سمكۆ و هێزی ئێرانی وەستا ئێران كۆمەلیك داوای لە سمكۆی كرد لەوانە :
١- هەموو ئەو تالانییەی كە كردوویەتی بیداتەوە.
٢- پاشماوەی عوسمانی وە دەرنێت
٣- خەرجی سوپای ئێرانی بكێشیت
لەگەل چەند داواكاریەكی تر كە سمكۆ ئەوەی بە بەستنەوەی خۆی دادەنا بۆیە شەر دەستی پێكردەوە دواتر توانی شارەكانی سەلماس و خوی خستە بن دەستی خۆی خیلەكانی (مامەش و مەنگور پیران) خستە بن دەستی خۆی لەكاتی هێرش بۆ سەر مەهاباد كوشتارێكی زۆر ئەنجامدەدات كە ئەمەش یەكێكە لەو كارانەی ناوبانگی بە خراپە دەركرد و هەرچەندە سمكۆ ویستی سوپای ئێران بە تاوانبار دەدانێت لەم بارەیەوە خەلك بەدەم بانگەوازەكەی نەچوون بۆ خۆپاریزی.
هۆكاری شكستی شۆرشی سمكۆی شكاك :
١-هۆكارەباتییەكان، ئەوەبوو دەولەتانی وەك روسیا و بەریتانیا ئامادە نەبوون هاوكاری بكەن.
٢- هۆكاری خودی، وەك نەبوونی و رێكخستنی تۆكمە لە شۆرشی سمكۆ و نەبوونی كەسی ئیداری.
٣- جیاوازی لە بواری سەربازی و هێزی ئێرانی پێشكەوتوبوون لە هێزی سمكۆ و ژمارەیان جیاواز بوو.
٤- خیانەتی كورد لە شۆرشكەیدا لەوانە (عمر ئاغای شكاك) خیانەتی لە سمكۆ كرد چووە پال حكومەت.
سمكۆ، سەرەڕای سەرقاڵبوونی بە كاروباری سەربازی و سیاسی، گرنگییەكی تایبەتی بە بواری كولتوور و ڕۆشنبیری دەدا. ئەو دەیزانی كە شۆڕشی ڕاستەقینە تەنها بە چەك ناكرێت، بەڵكو پێویستی بە بووژاندنەوەی كولتووری و هۆشیاری نەتەوەییش هەیە. لەم ڕووەوە، سمكۆ پشتیوانی لە دەركردنی یەكەم ڕۆژنامەی كوردی لە ئێران كرد بە ناوی “كوردستان”. ئەم ڕۆژنامەیە ڕۆڵێكی گرنگی هەبوو لە بڵاوكردنەوەی هۆشیاری نەتەوەیی و پەرەپێدانی زمان و ئەدەبی كوردی.
هەروەها، سمكۆ هانی نووسەران و ڕۆشنبیرانی كوردی دەدا كە بەرهەم بە زمانی كوردی بنووسن و بڵاو بكەنەوە. ئەو هەوڵی دەدا قوتابخانە بە زمانی كوردی بكاتەوە و گرنگی بە پەروەردەی نەتەوەیی دەدا. ئەم هەنگاوانە، سەرەڕای كورت ماوە بوونیان، كاریگەرییەكی قووڵیان لەسەر بزووتنەوەی كولتووری و ڕۆشنبیری كوردی لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان هەبوو.
شۆڕشی سمكۆی شكاك یەكێك بوو لە گرنگترین بزووتنەوە نەتەوەییەكانی كورد لە سەرەتای سەدەی بیستەم، كە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی و لە بارودۆخێكی ئاڵۆزدا ڕوویدا و ئامانجی سەرەكیی بریتی بوو لە دامەزراندنی دەسەڵاتێكی كوردی سەربەخۆ و پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی، هەرچەندە سمكۆ توانی ماوەیەك سەركەوتن بەدەست بهێنێت و ناوچە گرنگەكان بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆی، بەڵام بەهۆی كێشە ناوخۆیی، نەبوونی پشتیوانیی دەرەكی، و هێزی بەهێزی حكومەتی ئێران شۆڕشەكەی شكستی هێنا، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا كاریگەرییەكی گرنگی لە بواری هۆشیاری نەتەوەیی و كولتووری هەبوو و وەك نموونەیەكی مێژوویی دەمێنێت كە پیشان دەدات گەیشتن بە سەربەخۆیی پێویستی بە یەكگرتوویی، ڕێكخستنی باش و پشتیوانیی نێودەوڵەتی هەیە.
لیستی سەرچاوە :
١- كریس كۆچیرا ،كورد لەسەدەی نۆزدەوبیست ،حەمەكەریم عارف
٢- دكتۆر عوسمان علی ،چەند لێكۆلینەوەیەك دەربارەی بزاڤی هاوچەرخی كورد ،د.كامەران جمال بابان
