هیوا ساعدی
مێژووی نەتەوەكان پڕە لەو وێستگانەی كە تێیدا مرۆڤایەتی دەخرێتە ژێر تاقیكردنەوەیەكی سەخت، بەڵام كارەساتی دێرسیم لە ساڵانی ١٩٣٧ و ١٩٣٨ تەنیا لاپەڕەیەكی خوێناوی ئاسایی نییە، بەڵكوو گەواهیدەرێكی زیندووی ئەو باجە قورسەیە كە ناسنامە و كەرامەت لە پێناویدا دەدرێت. دێرسیم بە چیا سەركەشەكانی و مێژووە دێرینەكەی، بوو بە مەیدانی جێبەجێكردنی یەكێك لە تاریكترین پلانەكانی سڕینەوەی نەتەوەیی، كە تێیدا دەوڵەت بە هەموو هێزی سەربازی و تەكنۆلۆژیای ئەو سەردەمەیەوە، هێرشی كردە سەر خەڵكێكی بێ دیفاع كە تەنیا تاوانیان پاراستنی زمان و كولتوور و هەبوونی خۆیان بوو لەسەر خاكی باووباپیرانیان. ئەم ناوچەیە كە بە درێژایی مێژوو وەك قەڵایەكی خۆڕاگر مابووەوە، لەو دوو ساڵەدا ڕووبەڕووی شاڵاوێك بووەوە كە ئامانجەكەی تەنیا كۆنترۆڵكردنی جوگرافیا نەبوو، بەڵكوو پاكتاوكردنی جەستەیی و مەعنەویی مرۆڤی كورد بوو لەو ناوچەیەدا.
ئەو سیاسەتەی كە لە دێرسیم پەیڕەو كرا، تەنیا ئۆپەراسیۆنێكی سەربازی سادە نەبوو بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی ناوەندی، بەڵكوو هەوڵێكی سیستماتیك و داڕێژراو بوو بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیا و داڕشتنەوەی مێشك و دەروونی نەوەیەك كە نەیاندەویست لە ناو بۆتەی ناسیۆنالیزمێكی توندڕەودا بتوێنەوە. كاتێك فڕۆكە جەنگییەكان ئاسمانی دێرسیمیان تەنی و بۆ یەكەم جار لە مێژووی ئەو ناوچەیەدا ئاگر لە ئاسمانەوە باری، ئەشكەوتەكان بوونە پەناگەی كۆتایی ژنان و منداڵان. بەڵام تەنانەت ئەو پەناگە سروشتییانەش نەیانتوانی بێتاوانەكان لە ڕقی كوێر بپارێزن، چونكە بەكارهێنانی گازی ژەهراوی و داخستنی دەمی ئەشكەوتەكان بوو بە هۆی خنكاندنی هەزاران مرۆڤ كە تەنیا دەیانویست لە ئاشتی و سەربەرزیدا بژین. جیهانی ئەو سەردەمە بێدەنگ بوو لە ئاست هاواری ئەو قوربانییانەی كە لە ناو دووكەڵ و ئاگری ڕقدا دەخنكان، دێرسیم لەو ساتانەدا بوو بە قوربانیی تێڕوانینێكی سیاسی كە جیاوازیی وەك هەڕەشە دەبینی و یەكسانیی لە یەكڕەنگی و تاقانەپەرستیدا كورت دەكردەوە.
لە ناو جەرگەی ئەو هەموو ئازار و كوشتارەدا، كەسایەتی سەید ڕەزا وەك سیمبولێكی نەمر دەركەوت كە شكۆی نەتەوەیەكی لەسەر شانی خۆی هەڵگرتبوو. ئەو پیرەمێردەی كە لە بەردەم سەكۆی سێدارەدا نەك تەنها بۆ ژیانی خۆی نەپاڕایەوە، بەڵكو بەو پەڕی گەورەیی و ئیرادەوە ڕووبەڕووی جەللادەكانی بووەوە، پەیامێكی مێژوویی جێهێشت كە تا ئەمڕۆش لە ناو تەم و مژی شاخەكانی دێرسیمدا دەنگ دەداتەوە. ئەو بە هەڵوێستە مێژووییەكەی سەلماندی كە دەكرێت جەستە لەناو ببرێت، شارەكان خاپوور بكرێن و گوندەكان بكرێنە خۆڵەمێش، بەڵام ئیرادەی گەلێك بۆ مانەوە و پاراستنی كەرامەت بە سێدارە و كوشتار كۆتایی نایەت. وتەكانی ئەو لە كۆتا ساتەكانی ژیانیدا بوونە مانیفێستێك بۆ هەموو ئەو كەسانەی كە دوای ئەو ڕێگەی خەباتیان گرتەبەر، چونكە نیشانی دا كە سەركەوتنی ڕاستەقینە لە پاراستنی ویژداندایە نەك لە هێزی چەك و تەقەمەنیدا.
كارەساتی دێرسیم تەنیا لە شەهیدبوونی هەزاران كەس و ڕشتنی خوێنی بێتاواناندا كورت نابێتەوە، بەڵكو برینە ڕاستەقینەكە و ئازارە قووڵەكە لە شوێنەوارە دەروونی و كۆمەڵایەتییەكاندایە كە بۆ دەیان ساڵ بەردەوام بوون. ئەو كچە بێسەروشوێنانەی كە لە باوەشی دایك و باوكیان ڕفێنران و لە ناو ژینگەیەكی نامۆ و كولتوورێكی دوور لە ڕەسەنایەتی خۆیان گەورە كران، گەورەترین ستەمی مێژوویی بوو كە بەرانبەر بەو نەوەیە كرا. هەروەها ڕاگواستنی زۆرەملێی هەزاران خێزان بۆ ناوچە دوورەدەستەكانی ڕۆژئاوا، هەوڵێكی دیكە بوو بۆ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی مرۆڤی كورد لە خاكەكەی بپچڕێت و یادەوەریی نەتەوەیی بەرەو فەوتان ببرێت. تەنانەت گۆڕینی ناوی دێرسیم بۆ ناوێكی دیكەی بێگانە، بەشێك بوو لەو شەڕە دەروونییەی كە دەیویست مێژوو لە نووسینەوەی حەقیقەت داببڕێت، بەڵام مێژووی زیندووی گەلان نیشانی داوە كە ناوە ڕاستەقینەكان لە ناو گۆرانییەكان، چیرۆكەكان و دڵی نەوەكاندا دەژین نەك لە ناو دەقە فەرمییەكانی دەسەڵاتدا.
ئەمڕۆ كە بە چاوێكی ورد و بە ئازارەوە ئاوڕ لەو مێژووە تاریكە دەدەینەوە، تەنها بۆ گێڕانەوەی چیرۆكێكی خەمناك و گریان نییە، بەڵكو بۆ تێگەیشتنە لەو ڕاستییە تاڵەی كە ئاشتی و پێكەوەژیانی ڕاستەقینە لە هیچ كۆمەڵگەیەكدا بەدی نایەت مەگەر بە داننان بەو برینە قووڵانە و قەرەبووكردنەوەی مەعنەویی قوربانییان. دێرسیم وانەیەكی هەمیشەیی و گەورەیە بۆ هەموو مرۆڤایەتی كە پاراستنی ناسنامە و مافی بوون، پیرۆزترین خەباتە و هیچ هێزێكی داپڵۆسێنەر و هیچ سوپایەكی تەیار ناتوانێت بۆ هەتاهەتایە حەقیقەت لە ژێر خاكی بێدەنگیدا بشارێتەوە. یادەوەری دێرسیم وەك بەشێكی دانەبڕاو لە ویژدانی نەتەوەیی و مرۆیی دەمێنێتەوە و دەبێتە چرایەك بۆ هەموو ئەو كەسانەی كە لە پێناو دادپەروەری و ئازادیدا تێدەكۆشن، چونكە دێرسیم تەنها ناوێكی جوگرافی نییە، بەڵكوو ناسنامەی خۆڕاگریی گەلێكە كە لە ناو خۆڵەمێشی كارەساتەكاندا دووبارە دەپشكێتەوە. مێژوو دەیسەلمێنێت كە ئەوانەی ویستیان دێرسیم بێدەنگ بكەن شكستیان هێنا، چونكە ئەمڕۆ ناوی دێرسیم و شەهیدەكانی لە هەموو كاتێك زیاتر لە جیهاندا دەدرەوشێتەوە و وەك سیمبولی مەزڵوومیەت و لە هەمان كاتدا سەربەرزی گەلی كورد لە یادەوەرییەكاندا پارێزراوە.
