كاژیان جەبار عوسمان
قوتابی زانكۆی سۆران، فاكەلتەیی ئاداب -بەشی مێژوو
لە ڕۆژی ٦ـى ئەیلوولی ١٩٣٠، بڕیار وابوو هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق بكرێت، لە بەرامبەر ئەوە خۆپیشاندانێكی مەدەنی لە بەردەركی سەرای سلێمانی كرا، فایەق بێكەسی شاعیر و نیشتمانپەروەر لە ڕێزی پێشەوەی ئەو كەسانە بوو و قوتابیانی كۆدەكردەوە بۆ بەشداربوون لەم خۆپیشاندانە، دواتر چین و توێژەكانی تری خەڵكیش هاتنە ڕیزی خۆپیشاندەران، دوكان و بازاڕ داخران و ژمارەی بەشداربووانی خۆپیشاندەر گەیشتنە ٢ تا ٣ هەزار كەس. حكومەتی شانشینی عێراقیش بۆ سەركوتكردنی خۆپیشاندران هێزێكی ڕەوانەی بەردەركی سەرا كرد، ئەم هێزە خۆپیشاندەرانیان گوللەباران كرد و ژمارەیەكی زۆریان لێ شەهید كردن كە (٤٥) كەس دەبوون، لەوانە: (عەولە سیسی چایچی، عەلە گون سووتاوی چایچی، حەمە قالەی ئەشغال، محەی خولە درێژ، حەسەنی دەروێش، ئەحە ڕەشی حەسەنی دەروێش، مستەفا بەگی فەتاح بەگ، سەعید حەمەی ئامێ، عەزیزی مامە حەمە، حەمە چاوشین، عەلی سی و جگەر، ئەحمەد ناوێك، هەڵۆ بەگ)، ژمارەیەكیشیان دەستگیركران لە نێویاندا (فایەق بێكەسی شاعیر) بوو.. دواتر لە مێژووی هاوچەرخی كوردستان بە ڕۆژی (٦)ی ڕەش ناسرا. لەم ڕاپەڕینەدا بۆ یەكەم جار بوو كە سەركردایەتی ڕاپەڕین لە لایەن ڕۆشنبیرانەوە كرا لە جیاتی شێخ و مەلا و سەرۆك عەشیرەت، بەر لە بەیەكدادانی سەربازی پەنا بۆ كاری سیاسی و ئاشتیخوازانە برا، ناوەندی شارەكان كرانە ناوەندی شۆڕش بۆ داواكردنی مافەكانی كورد لە باشووری كوردستان و یادداشت درایە كۆمەڵەی نەتەوەكان (عصبە الامم) لە لایەن (حەپسەخانی نەقیب)ـەوە.
گرنگترین هۆكارەكانی ڕاپەڕینی بەردەركی سەرای سلێمانی :
یەكەم: پەیمانی شانشینی عێراق و ئیمپراتۆریای بەریتانی ساڵی (١٩٣٠) هیچ بەندێكی دەربارەی كورد و مافە ڕەواكانی خەڵكی كوردستانی لە باشووری كوردستان تێدا نەبوو.
دووەم: ئەو كاتە سیاسەتمەداران و ئەدیبان و ڕۆشنبیرانی عەرەبی عێراق ڕێگا و مافیان پێدرا بوو كەوا پارت و ڕێكخراو و كۆمەڵەی سیاسی و سەندیكا دابمەزرێنن، بەڵام كوردستانیان لەو مافانە بێبەش كرابوون.
سێیەم: نائومێدبوونی كوردستانیان لەوەی مافەكانیان لە چوارچێوەی عێراق، یان لە لایەن كۆمەڵەی نەتەوەكان (عصبە الامم) دابین بكرێت.
چوارەم: ئارەزووی كوردستانیان بۆ سەربەخۆیی و بەڕێوەبردنی باشووری كوردستان لە لایەن كورد خۆیەوە، نەوەكوو لە لایەن كاربەدەستانی عەرەبی عێراقییەوە، بۆ نموونە ئەو گەشتەی كەوا وەفدێكی حكومەتی عێراقی بۆ شارەكانی (سلێمانی، هەولێر، كەركووك، مووسڵ) كردیان و لەگەڵ پیاوماقووڵان و نوێنەرانی شارەكان كۆبوونەوە، بۆیان دەركەوت كە خەڵكی كوردستان دەیانەوێت سەربەخۆ بن و لە شانشینی عێراق جیاببنەوە.
پێنجەم: لادانی تۆفیق وەهبی (١٩٢٩ – ١٩٣٠) لە پۆستی موتەسەڕیفی سلێمانی، كە كەسایەتییەكی نیشتمانپەرەوەر و ناوداری كورد بوو، هەروەها زانا و زمانناس و مێژووناس بوو.
دووبارە دەستپێكردنەوەی جموجووڵی شێخ مەحموودی نەمر :
لە دوای سەركوتكردنی ڕاپەڕینی بەردەركی سەرای سلێمانی لە ڕێكەوتی (٦ی ئەیلوولی ١٩٣٠) لە لایەن هێزەكانی حكومەتی شانشینی عێراق، شیخ مەحموودی نەمر ڕێككەوتننامەكەی شكاند و كەوتەوە جموجووڵی سەربازی و سیاسی، لەو كاتەدا دۆخی سیاسی كوردستان بە گشتی و سلێمانی بە تایبەتی تێكچوو. سەرەتا شێخ مەحموودی حەفید بە خۆی و هێزەكەیەوە بەرەو ناوچەی گەرمیان بە مەبەستی دەستبەسەرداگرتنی شاری كەركووك كەوتنەڕێ، دواتر لە نێوان شۆڕشگێڕانی كورد بە سەركردایەتی شێخ مەحموودی نەمر و هێزەكانی سوپای بەریتانیا و هێزەكانی سوپای شانشینی عێراق شەڕی ئاوباریك لە دێی ئاوباریك لە شارەدێی قادركەرەمی سەر بە شارۆچكەی چەمچەماڵی سەر بە پارێزگای سلێمانی لە ڕێكەوتی (٥ی نیسانی ١٩٣١) ڕووی دا. شۆڕشگێڕانی كورد بە سەركردایەتی شێخ مەحموودی نەمر شكستیان هێنا و ناچاربوون بەرەو سنوورەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان پاشەكشە بكەن، بەڵام بەهۆی ڕێككەوتنی نێوان شانشینی ئێران و دەسەڵاتدارانی شانشینی عێراق لە ساڵی ١٩٢١دا دەربارەی یارمەتی نەدانی هەڵهاتووەكانی یەكتری، بۆیە شانشینی ئێران ڕازی نەبوو شێخ مەحموودی حەفید بچێتە دیوی ڕۆژهەڵاتی كوردستان، هەر بۆیە شێخ مەحموود ناچار بوو خۆی تەسلیم بە هێزەكانی ئینگلیزەوە بكات، ئەوانیش بۆ شارەكانی ناسڕیە و عەمارە لە باشووری عێراق نەفیان كرد و لە ساڵی ١٩٣٣ گواستیانەوە شاری بەغدا و تا دوا ڕۆژەكانی ژیانی لەوێ مایەوە، لە ڕێكەوتی ٩ی تشرینی یەكەمی ١٩٥٦ لە نەخۆشخانەی حەیدەری لە شاری بەغدا كۆچی دوایی كرد.
سەرچاوەكان:
1- ئەحمەد باوەڕ، چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی هاوچەرخی كورد، سلێمانی، ٢٠٠٤.
2- عەلی كەندی، فەرهەنگی ڕووداوەكانی كوردستان و وڵاتانی جیهان، هەولێر، ٢٠٠٥.
3- حەسەن ئەڕفەع، كوردەكان، و: حامید گەوهەری، هەولێر، ٢٠٠٧.
4- د . عەبدولڕەحمان قاسملوو، كوردستان و كورد، و: عەبدوڵڵا حەسەن زادە، ٢٠٠٧.
5- چارلز تریب، چەند لاپەڕەیەك لە مێژووی عێراق، و: مەحەمەد حوسێن ئەحمەد و عەبدولقادر كەلهوڕ،هەولێر، ٢٠١٠.
6- فەرید ئەسەسەرد، ئەتڵەسی سیاسی هەرێمی كوردستان (١٩١٤ – ٢٠٠٥)، سلێمانی، ٢٠١٠.
7- د . فەرهاد پیرباڵ، كرۆنۆلۆجیای كوردستان ٦٢٥ پ. ز – ١٩٣٢ز، هەولێر، ٢٠١١.
8- كریس كۆچێرا، كورد لە سەدەی نۆزدە و بیستەمدا، و: حەمە كەریم عارف، هەولێر، ٢٠١١.
9- د . كەیوان ئازاد ئەنوەر، چەردەیەك لە مێژووی كورد، سلێمانی، ٢٠١٣.
