پرسی كورد لە باشووری كوردستان (١٩٥٨-١٩٧٥)

هێلین تارق ئەنوەر
قوتابی قۆناغی چوارەمی بەشی میژوو / زانكۆی سۆران

ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٥٨ بۆ ١٩٧٥ بە یەكێك لە قۆناغە هەرە هەستیار و چارەنووسسازەكانی مێژووی هاوچەرخی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد لە باشووری كوردستان (عێراق) دادەنرێت. ئەم قۆناغە بە ڕووخانی سیستەمی پاشایەتی و دامەزراندنی كۆمار لە عێراق دەست پێدەكات، كە هیوا و ئومێدێكی گەورەی بۆ كورد هێنایە ئاراوە، و بە نسكۆی شۆڕشی ئەیلوول لە ئاداری ١٩٧٥ كۆتایی دێت، كە بووە هۆی داڕمانێكی كاتیی بزووتنەوەی چەكداری و سیاسیی كورد. ئەم حەڤدە ساڵە پڕە لە هەوراز و نشێوی سیاسی، سەربازی و دیپلۆماسی؛ لە دانپێدانانی دەستوورییەوە بۆ شەڕی خوێناوی، لە ڕێككەوتنی مێژووییەوە بۆ خیانەتی نێودەوڵەتی. ئەم وتارە هەوڵ دەدات شیكارییەكی ئەكادیمی بۆ ئەم قۆناغە گرنگە بكات، بە تیشك خستنە سەر هۆكارە ناوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان كە كاریگەرییان لەسەر پرسی كورد و چارەنووسی بزووتنەوەكەی هەبوو.

شۆڕشی ١٤ـی تەمموزی ١٩٥٨ : گزنگی هیوایەكی نوێ :

پێش ساڵی ١٩٥٨ كورد لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمی پاشایەتیدا لە دۆخێكی سیاسی و كولتووریی سەختدا دەژیا. حكومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق سیاسەتی نكۆڵیكردن و سڕینەوەی ناسنامەی كوردیان پەیڕەو دەكرد. بەڵام كودەتا سەربازییەكەی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ بە سەركردایەتی عەبدولكەریم قاسم، كە كۆتایی بە ڕژێمی پاشایەتی هێنا، دەرگایەكی نوێی بە ڕووی كورددا كردەوە.
یەكێك لە یەكەمین هەنگاوە ئەرێنییەكانی ڕژێمی نوێ، دەركردنی دەستووری كاتی بوو كە لە ماددەی سێیەمیدا بە ڕوونی ئاماژەی دەكرد: “عەرەب و كورد هاوبەشن لەم نیشتمانەدا، و دەستوور مافە نەتەوەییەكانیان لە چوارچێوەی یەكێتی عێراقدا مسۆگەر دەكات.” ئەمە یەكەم جار بوو لە مێژووی دەوڵەتی عێراقدا دان بە بوونی نەتەوەی كورد و مافەكانیدا بنرێت. هاوكات، قاسم لێبوردنی گشتی بۆ زیندانیانی سیاسی دەركرد و ڕێگەی بە گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی، ڕابەری بزووتنەوەی كورد، لە یەكێتیی سۆڤیەت دا.
گەڕانەوەی بارزانی و ئەو پێشوازییە گەرمەی لێی كرا، نیشانەی قۆناغێكی نوێ بوو كە بە “مانگی هەنگوینی” نێوان كورد و حكومەتی ناوەندی ناسرا. پارتی دیموكراتی كوردستان (پەدەكە) بە شێوەیەكی یاسایی دەستی بە چالاكی كرد و گۆڤاری “خەبات” بووە زمانحاڵی فەرمی. بۆ ماوەیەك، وا دەركەوت كە كێشەی كورد لە ڕێگەی دیالۆگ و كاری هاوبەشەوە چارەسەر دەبێت. بەڵام ئەم قۆناغە زۆری نەخایاند. وردە وردە، عەبدولكەریم قاسم كەوتە ژێر فشاری لایەنە ناسیۆنالیستە عەرەبەكان و شیوعییەكان. ئەو ترسی لە زیادبوونی هەژموونی كورد و بارزانی هەبوو، بۆیە دەستی كرد بە سنوورداركردنی چالاكییەكانیان و پشتگوێخستنی داواكارییەكانیان بۆ جێبەجێكردنی ناوەڕۆكی ماددەی سێیەمی دەستوور، بەتایبەت پرسی ئۆتۆنۆمی. ئەم گۆڕانكارییە لە هەڵوێستی قاسمدا، بووە هۆی دروستبوونی كەلێنێكی گەورە لەنێوان هەردوولادا و زەمینەی بۆ هەڵگیرسانی شۆڕش خۆش كرد.

شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١-١٩٧٠) : خەباتی چەكداری بۆ مافی چارەنووس :

لە ١١ـی ئەیلوولی ١٩٦١ بە هێرشی سوپای عێراق بۆ سەر بارەگاكانی پارتی و ناوچە كوردییەكان، یەكەم فیشەكی شۆڕشی ئەیلوول تەقێنرا. ئەم شۆڕشە كە بە درێژترین و گشتگیرترین شۆڕشی كورد لە باشووری كوردستان دادەنرێت، نزیكەی نۆ ساڵی خایاند. سەركردایەتی شۆڕش لەلایەن مەلا مستەفا بارزانییەوە دەكرا و هێزی پێشمەرگە وەك باڵی سەربازیی شۆڕش، توانی لە ماوەیەكی كەمدا ناوچەیەكی بەرفراوانی كوردستان ئازاد بكات و دەسەڵاتێكی كوردیی دابمەزرێنێت. شۆڕشی ئەیلوول تەنها خەباتێكی چەكداری نەبوو، بەڵكو بزووتنەوەیەكی سیاسی، كۆمەڵایەتی و نەتەوەیی بوو. لە ناوچە ئازادكراوەكاندا، دامەزراوەی كارگێڕی، دادوەری و پەروەردەیی كوردی دامەزرا. ڕادیۆی “دەنگی كوردستانی عێراق” بووە سەكۆیەكی گرنگ بۆ گەیاندنی پەیامی شۆڕش بە جیهان. لەم ماوەیەدا، حكومەتە جیاوازەكانی عێراق (سەردەمی قاسم، پاشان عەبدولسەلام و عەبدولڕەحمان عارف، و دواجار بەعسییەكان) چەندین هەڵمەتی سەربازیی گەورەیان بۆ سەركوتكردنی شۆڕش ئەنجام دا، بەڵام هیچیان نەیانتوانی ئیرادەی پێشمەرگە و گەلی كورد بشكێنن. هۆكاری سەرەكیی خۆڕاگریی شۆڕش، پشتگیریی جەماوەریی بەرفراوان و لێهاتوویی پێشمەرگە بوو لە شەڕی پارتیزانیدا. لەگەڵ ئەوەشدا، شۆڕش سوودی لە ناكۆكییە ناوخۆییەكانی عێراق و هەروەها هەندێك پشتیوانیی هەرێمی و نێودەوڵەتی وەردەگرت، بەتایبەت لەلایەن شای ئێرانەوە كە عێراقی بە ڕكابەری خۆی دەزانی و ویستی لە ڕێگەی پرسی كوردەوە حكومەتی بەغدا لاواز بكات.

ڕێككەوتننامەی ١١ـی ئازاری ١٩٧٠: لووتكەی دەستكەوتی سیاسی :

پاش كودەتای ساڵی ١٩٦٨ و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن حزبی بەعس بە سەرۆكایەتی ئەحمەد حەسەن بەكر و سەددام حوسێن، ڕژێمی نوێی عێراق بە خێرایی لەوە گەیشت كە كۆتاییهێنان بە شۆڕشی كورد لە ڕێگەی سەربازییەوە مەحاڵە. لاوازی و ناسەقامگیریی حكومەتی تازەپێگەیشتووی بەعس، لەگەڵ پێویستییەكی زۆر بە ئارامیی ناوخۆیی بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتەكەی، وای لێكردن پەنا ببەنە بەر گفتوگۆ لەگەڵ سەركردایەتی كورد. لە ئەنجامی زنجیرەیەك دانوستانی چڕوپڕ، چ نهێنی و چ ئاشكرا، لە ١١ی ئازاری ١٩٧٠ ڕێككەوتننامەیەكی مێژوویی لەنێوان هەردوولادا واژۆ كرا. ئەم ڕێككەوتننامەیە بە لووتكەی دەستكەوتی سیاسیی كورد دادەنرێت لە مێژووی هاوچەرخدا، كە تیایدا بە فەرمی دانی بە مافی ئۆتۆنۆمی (حوكمی زاتی) بۆ كوردستان لە چوارچێوەی كۆماری عێراقدا نا، هەروەها زمانی كوردی وەك زمانی فەرمی لەپاڵ عەرەبیدا لە ناوچە كوردییەكان قبوڵ كرا. جگە لەوانە، ڕێككەوتنەكە دامەزراندنی هەرێمێكی ئۆتۆنۆمی و دیاریكردنی سنوورەكانی لە ڕێگەی سەرژمێرییەوە لە ناوچە جێناكۆكەكان، بەتایبەتی كەركووك، لەخۆگرتبوو. هەروەها، بەشداریكردنی كورد لە دەسەڵاتی ناوەندیدا، وەك پۆستی جێگری سەرۆك كۆمار و وەزارەت، بەشێكی دیكە بوو لە خاڵەكانی. ماوەی چوار ساڵیش دیاریكرا بۆ جێبەجێكردنی تەواوی ڕێككەوتننامەكە. ئەم ڕێككەوتنە مێژووییە بووە مایەی خۆشییەكی بێوێنە و ئاهەنگگێڕانی جەماوەری لە سەرانسەری كوردستاندا، چونكە بۆ یەكەمجار حكومەتێكی عێراقی بە فەرمی دانی بە مافە سەرەكییەكانی كورددا نا. بەڵام، سەرەڕای ئەم خۆشییە گەورەیە، متمانەیەكی ئەوتۆ لەنێوان هەردوولادا نەبوو. ڕژێمی بەعس لە بنەڕەتدا نیازی جێبەجێكردنی تەواوی خاڵەكانی ڕێككەوتننامەكەی نەبوو و كاتەكەی بەكاردەهێنا بۆ بەهێزكردنەوەی تواناكانی سەربازی و ئابووریی خۆی، كە ئەمەش سەرەتایەك بوو بۆ تێكچوونی پەیوەندییەكان لە داهاتوودا.

لە ئۆتۆنۆمییەوە بۆ نسكۆ (١٩٧٠-١٩٧٥): پیلانگێڕی و هەڵوەشاندنەوەی بەڵێنەكان :

قۆناغی نێوان ١٩٧٠ و ١٩٧٤، قۆناغی جێبەجێنەكردنی بەڵێنەكان و زیادبوونی گرژییەكان بوو. حكومەتی بەعس دەستی كرد بە سیاسەتی “تەعریب” (بە عەرەبكردن) لە ناوچە كوردستانییە جێناكۆكەكان، بەتایبەتی لە كەركووك، بە مەبەستی گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكە پێش ئەنجامدانی سەرژمێریی بڕیارلێدراو. هەروەها چەندین هەوڵی تیرۆركردنی مەلا مستەفا بارزانی و سەركردەكانی تری كوردیان دا.
ناكۆكیی سەرەكی لەسەر پرسی كەركووك و سنووری جوگرافیای ئۆتۆنۆمییەكە چڕ بووەوە. كورد پێی وابوو كەركووك دڵی كوردستانە و دەبێت بخرێتە سەر هەرێمی ئۆتۆنۆم، بەڵام حكومەتی بەعس بەهۆی گرنگیی نەوتیی كەركووكەوە، بە توندی دژی ئەم داواكارییە وەستایەوە.
لە ١١ـی ئازاری ١٩٧٤، دوای تێپەڕبوونی ماوەی چوار ساڵەكە، حكومەتی بەعس بە شێوەیەكی تاكلایەنە یاسایەكی ئۆتۆنۆمیی دەركرد كە ناوەڕۆكەكەی زۆر جیاواز و كەمتر بوو لەوەی لە ڕێككەوتننامەی ١٩٧٠دا هاتبوو. ئەم یاسایە كەركووك و ناوچە نەوتییەكانی تری لە سنووری ئۆتۆنۆمییەكە دەركردبوو و دەسەڵاتێكی كارتۆنی و بێناوەڕۆكی بە هەرێمەكە دەبەخشی. سەركردایەتی كورد ئەم یاسایەی ڕەتكردەوە، و ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانەوەی شەڕێكی خوێناویتر.

ڕێككەوتننامەی جەزائیر و نسكۆی ١٩٧٥: كاریگەریی سیاسەتی نێودەوڵەتی :

لە شەڕی نوێدا (١٩٧٤-١٩٧٥)، كورد پشتیوانیی سەربازی و لۆجستی لە شای ئێران، ئەمریكا و ئیسرائیل وەردەگرت. ئەم پشتیوانییە بەشێك بوو لە ستراتیژیەتی جەنگی سارد؛ ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی دەیانویست لە ڕێگەی كوردەوە ڕژێمی بەعسی عێراق كە مەیلی بەرەو یەكێتیی سۆڤیەت هەبوو، لاواز بكەن. بەڵام ئەم پشتیوانییە ستراتیژی و بنچینەیی نەبوو، بەڵكو تەنها تاكتیكێك بوو بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكانیان.
سەددام حوسێن كە ئەو كات جێگری سەرۆك كۆمار بوو، دركی بەوە كرد كە كلیلی سەركەوتن بەسەر كورددا لە دەستی شای ئێران دایە. بۆیە، لە ڕێگەی نێوەندگیریی سەرۆكی جەزائیر، هواری بومێدین، دەستی بە دانوستانێكی نهێنی لەگەڵ شای ئێران كرد. لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥، لە پەراوێزی كۆبوونەوەی ئۆپێك لە جەزائیر، سەددام حوسێن و محەممەد ڕەزا پەهلەوی “ڕێككەوتننامەی جەزائیر”یان واژۆ كرد. بەپێی ئەم ڕێككەوتننامەیە، عێراق سازشی لەسەر نیوەی ئاوی شەتولعەرەب بۆ ئێران كرد، لە بەرامبەردا ئێران دەستبەرداری پشتیوانیكردنی شۆڕشی كورد بوو و سنوورەكانی بە ڕوویاندا داخست. ئەم ڕێككەوتنە گورزێكی كوشندە بوو بۆ شۆڕش. لە ماوەی چەند ڕۆژێكدا، هەموو یارمەتییەكان وەستان و سوپای عێراق بە چەكی پێشكەوتووی سۆڤیەتی، هێرشێكی بەرفراوانی كردە سەر كوردستان. سەركردایەتی كورد، بەهۆی ئەم گەمارۆ و خیانەتە گەورەیەوە، ناچار بوو بڕیاری ڕاگرتنی شۆڕش بدات و داوا لە پێشمەرگە و خەڵك بكات بەرەو ئێران و توركیا ئاوارە بن. ئەم ڕووداوە لە مێژووی كورددا بە “نسكۆ” ناسراوە.

دەرئەنجام :

قۆناغی نێوان ١٩٥٨ بۆ ١٩٧٥ سەردەمێكی پڕ لە وانە و ئەزموون بوو بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد. ئەم قۆناغە بە هیوا و دەستكەوتی دەستووری دەستی پێكرد، بەڵام بەهۆی سروشتی ستەمكارانە و ناسیۆنالیستیی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق، بەرەو ململانێی چەكداری ڕۆیشت. ڕێككەوتننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ سەلماندی كە كورد دەتوانێت لە ڕێگەی خەباتی سیاسی و چەكدارییەوە دەستكەوتی گەورە بەدەست بهێنێت، بەڵام نسكۆی ١٩٧٥ دەریخست كە پرسی كورد تا چەند بەستراوەتەوە بە هاوكێشە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكانەوە و پشت بەستن بە هێزی دەرەكی دەكرێت چەندە كوشندە بێت. نسكۆی ١٩٧٥، هەرچەندە شكستێكی سەربازیی كاتی بوو، بەڵام نەیتوانی ئیرادەی گەلی كورد بۆ ئازادی بشكێنێت. بەڵكو بووە وانەیەكی تاڵ كە كاریگەریی قووڵی لەسەر نەوەی دواتری سەركردە و تێكۆشەرانی كورد دانا و زەمینەی بۆ شێوازێكی نوێ لە خەبات و بەرخودان خۆش كرد كە لە ساڵانی دواتردا سەریهەڵدایەوە. ئەم قۆناغە، وەك سەربوردەیەكی مێژوویی، هەمیشە لە یادەوەریی نەتەوەیی كورددا دەمێنێتەوە وەك سیمبولی تێكەڵاوبوونی هیوا، قارەمانێتی، دەستكەوت، پیلانگێڕی و نسكۆ.

سەرچاوەكان :