ئادار عبدولڵا – زاری کرمانجی
بەپێ هەواڵێکی ماڵپەڕی : bbc.comی ئیچرانی هەر کەشتییەک هەوڵی تێپەڕین بە گەرووی هورمز بدات، کە قەرەباڵغترین کەناڵی گواستنەوەی نەوتی جیهانە “ئاگر بەردەدات”.
بەگشتی نزیکەی 20%ی نەوت و غازی جیهانی بە هێڵی تەسکی کەشتیوانی لە کەنداودا تێدەپەڕێت. بەڵام سەردار جبوری ژەنەڕاڵی ئێران ڕایگەیاند کە تاران ئێستا “ناهێڵێت یەک دڵۆپ نەوت لە ناوچەکە بەجێبهێڵێت”. نادڵنیایی و پچڕانی بازرگانی نێودەوڵەتی بەهۆی وەڵامدانەوەی ئێران بۆ لێدانەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ئێستاوە نرخی نەوتی بەرزکردووەتەوە.
ڕێگریکردن لە گەرووەکە ڕەنگە زیاتر تێچووی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لە سەرانسەری جیهاندا بەرز بکاتەوە هەروەها کاریگەری لەسەر بەشێک لە ئابوورییە گەورەکانی جیهان بکەوێت، لەوانە چین، هیندستان و ژاپۆن، کە لە هاوردەکارە سەرەکییەکانی نەوتی خاون کە بە ڕێڕەوی ئاوەکەدا تێدەپەڕن گەرووی هورمز یەکێکە لە گرنگترین ڕێگاکانی کەشتیوانی جیهان، و گرنگترین خاڵی خنکاندنی ترانزێتی نەوتە.
داخستنی گەرووەکە کاریگەری چی دەبێت؟ مانگانە نزیکەی ٣٠٠٠ کەشتی یان زیاتر بەو گەرووەدا دەڕۆن. شرۆڤەکاران هۆشداریان داوە کە تا زیاتر مەترسی لەسەر کەشتییەکانی تێپەڕین بە گەرووەکەدا هەبێت، نرخی نەوت بەرز دەبێتەوە – و ناردنی کەشتیوانیش – بەرز دەبێتەوە. ئارنێ لۆمان ڕاسموسن، سەرۆکی شیکارکەری کۆمپانیای گڵۆباڵ ڕیسک مەنجەمەنێت، دابینکەری تێگەیشتن لە بازاڕی وزە، بە سی بی ئێس نیوزی هاوبەشی ئەمریکی بی بی سی-ی ڕاگەیاندووە، “ئەو شتە بە شێوەیەکی دیفاکتۆ داخراوە کە کەس ناوێرێت تێیدا تێپەڕێت”.
ئاماژەی بەوەشکرد، “دەتوانرێت هێرش بکرێتە سەرت، و ناتوانیت بیمە بەدەستبهێنیت یان لەڕادەبەدەر گرانە، بۆیە دەبێت چاوەڕێ بکەیت تا دۆخی ئەمنی باشتر بێت ئەگەر نەوت و گاز کە لە گەرووەکەوە دێت ببڕدرێت، ئەوە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر بازاڕ هەیە”.
لە کاتێکدا هیچ ئابڵوقەیەکی فیزیکی نییە، هەڕەشەی ئێرانییەکان، لەگەڵ هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەکی، بەو مانایەیە کە تانکەرەکان بەو گەرووەدا تێناپەڕن، نرخی نەوتی خاوی جیهانی برێنت بۆ ماوەیەکی کورت گەیشتە 82 دۆلار کە دەکاتە 61 پاوەند، دوای ئەوەی لە کۆتایی هەفتەدا لانیکەم سێ کەشتی لە نزیک گەرووی هورمز هێرشیان کرایە سەر. بەپێی ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز، بەو هۆیەوە نزیکەی ١٥٠ تانکەر گیریان خواردووە.
بەپێی داتاکانی گروپی بۆرسەی لەندەن، تێچووی بەکرێگرتنی سوپەرتانکەرێک بۆ ناردنی نەوت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بۆ چین نزیکەی دوو هێندە زیادیکردووە لەچاو نرخی هەفتەی ڕابردوو بۆ بەرزترین ئاستی زیاتر لە 400 هەزار دۆلار کە دەکاتە 298 هەزار و 300 پاوەند.
هەروەها داخستنی هێڵی کەشتیوانی گرنگ زیان بە وڵاتانی کەنداو دەگەیەنێت وەک سعودیە کە ئابوورییەکەی زۆر پشت بە هەناردەکردنی وزە دەبەستێت.
