فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە لە راپۆرتێکدا، وردبینییەکی چڕە بۆ پەیوەندییە داراییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لە ماوەی 20 ساڵی ڕابردوودا (2005 بۆ 2025) خستووەتەڕوو. ڕاپۆرتەکە سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن حکوومەتی فیدراڵی عێراق لە ڕێگەی دوو میکانیزمی سەرەکییەوە (“خەرجییە سیادییەکان” و “خەرجیی فیعلی”)، بە شێوەیەکی سیستماتیک پشکی دارایی هەرێمی کوردستانی کەم کردووەتەوە و بۆشاییەکی گەورەی لە شایستە داراییەکان دروست کردووە.
بەپێی داتاکان، چەمکی “سیادی” لە ساڵی 2005ەوە تا 2023 گۆڕانکاریی گەورەی بەسەردا هاتووە و لە خەرجیی دامەزراوە باڵاکانەوە فراوان بووە بۆ گرتنەوەی تێچووی دەرهێنانی نەوت، قەرزەکان، و دابینکردنی وزە بۆ ناوچەکانی خواروو و ناوەڕاست، کە ئەمەش ڕاستەوخۆ بووەتە هۆی کەمبوونەوەی ئەو پارەیەی بۆ دابەشکردن دەمێنێتەوە.
دەقی ڕاپۆرتەکە
داتای بودجەکانی عێراق (2005-2025) ئاشکرای دەکەن، هەڵەیەکی پێکهاتەیی گەورە هەیە و هەڕەشە لە سەقامگیریی دارایی هەرێمی کوردستان دەکات. ئەمەش لە ڕێگەی فراوانبوونی بێ پێشینە لە “خەرجییە سیادییەکان” و میکانیزمی “خەرجیی فیعلی”یەوە ڕوودەدات و بووەتە هۆی گۆڕینی شایستە دەستوورییەکانی هەرێم، کە تەنیا وەک ژمارەیەک لەسەر کاغەز ماوەتەوە، لەکاتێکدا ئەو شایستانە بە کردەیی پێش گەیشتنیان، دەبڕدرێن و کەم دەکرێنەوە.
1. “چەقۆی سیادی”: هەرێمی کوردستان ساڵانە بە بڕی (8.7) ترلیۆن دینار، بەشدارە لە دابینکردنی خەرجییە سیادییەکانی دەوڵەت:
داتاکان ئاماژە بەوە دەکەن، خەرجییە سیادییەکان لە ساڵی 2005دا زۆر سنووردار بوون و تەنیا (سەرۆکایەتییەکان، وەزارەتەكانی دەرەوە و بەرگری)ی دەگرتەوە. بەڵام ئەمڕۆ و لە بودجەکانی (2023-2025)دا، ئەم خەرجییانە گەورە بوون و لانیکەم گەیشتوونەتە نزیکەی 47.4 ترلیۆن دینار ساڵانە. ئەم گەورەبوونە تەنیا لە ڕووی ژمارەوە نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی تێهەڵکێشکردنی بڕگەی زۆر قەبە و لە ژێر چەتری “سیادە”دا بووە بۆ ئەوەی پێشوەختە لە پشکی هەرێم و پارێزگاکان ببڕدرێن.
2. قەرزە شۆکهێنەرەکان؛ 26 بدە و 1 وەربگرە:
ڕەنگە “شۆکهێنەرترین” ژمارە لە ڕاپۆرتەکەدا پەیوەست بێت بە دۆسیەی قەرزەکانەوە. لەکاتێکدا هەرێم پابەند دەکرێت بە پێدانی 1.6 ترلیۆن دیناری ساڵانە، ئەمەش وەک پشکی خۆی، كە (12.67%) لە دانەوەی قەرزە سیادییەکانی عێراق بەشدارە، بەڵام لە بەرانبەردا تەنیا 62.4 ملیار دینار لە قەرزەکان وەردەگرێت.
بە هاوکێشەیەکی ژمێریاریی سادە: هەرێم لە بەرانبەر هەر 1 دۆلارێک کە وەک قەرز وەریدەگرێت، بڕی 26 دۆلار دەدات بۆ دانەوەی ئەو قەرزانەی حکوومەتی فیدراڵ لە ناوچەکانی دیکە خەرجی کردوون.
3. تەڵەی “خەرجیی فیعلی”، سزای بەکۆمەڵ
بەغدا میکانیزمی “خەرجیی فیعلی”ی پەسەند کردووە لەبری تەرخانکردن. واتە هەرێم بەشەکەی خۆی وەرناگرێت، مەگەر پڕۆژەکانی ناوەڕاست و باشوور جێبەجێ بکرێن. ئەمەش وای کردووە بودجە و مووچەی فەرمانبەرێکی هەرێم، ببەسترێتەوە بە ڕێژەی تەواوکردنی پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار.
ئەمە سزایەکی دارایی بەکۆمەڵە، چونکە بەپێی دەستوور و لە (ماددەی 121/سێیەم)، پشکی هەرێم دەبێت لەسەر بنەمای “پێداویستی” و “ڕێژەی دانیشتووان” بێت، نەک لەسەر بنەمای ئەوەی وەزارەتەکانی بەغدا چەند پارە خەرج دەکەن.
” ڕاپۆرتی تایبەت”
تەوەری یەکەم: خەرجییە سیادییەکان لە بودجەکانی عێراق (2005-2025)
داتاكان و خشتەی بەراوردکاریی خوارەوە بۆ بودجەکانی عێراق و یاسای ئێستا (2023-2025)، ئەو هەڵکشانە گەورەیە لە خەرجییەکاندا دەردەخات، بەتایبەتی “خەرجییە سیادییەکان” کە بوونەتە بەشێکی زۆر قەبە لە بودجە و پێش دابەشکردنی پشکەکان دەبڕدرێن.
شیکردنەوەی خشتەی (1):
لە ڕێگەی خشتەی (1)ەوە، تێبینی دەکەین کە “خەرجییە سیادییەکان” تەنیا وەک ژمارە زیاد نەبوون، بەڵکو پێناسەکەشی گۆڕاوە بۆ ئەوەی ئەو بەندانەش بگرێتەوە، کە پێشتر بە خەرجیی نیشتمانیی گشتیی دادەنران، ئەمەش بووەتە هۆی کەمکردنەوەی ئەو بەشە داراییەی، پشکی هەرێمی لێ دەدرێت. بۆ نموونە: لە ماوەی (2008-2021)دا، 81 بەندی دیکە لەژێر ناوی “سیادی”خزێنراونەتە ناو خشتەکانەوە:
لە 2005 تا 2010 (قۆناغی کارگێڕی):
خەرجییە سیادییەکان تەنه
یا “هێماکانی سەروەری” دەگرتەوە (سەرۆکایەتیی کۆمار، پەرلەمان، وەزارەتی دەرەوە و بەرگری). پشکی هەرێم لە قەبارەیەكی گەورەی داراییەوە دەهات.
لە 2011 تا 2018 (قۆناغی ئاسایش و نەوت):
“قۆناغەکانی گرێبەستە نەوتییەکان و (تێچووی دەرهێنانی نەوت) خرایە ناو خەرجییە سیادییەکانەوە. ئەمەش ژمارەیەکی زۆر گەورەیە- و (دەگاتە 15 ترلیۆن دینار ساڵانە) و دەبێتە بارگرانیی سیادی.
لە 2019 تا 2025 (قۆناغی قەرزەکان و ناوەندی):
قەرزەکان: سوود و قیستی قەرزەکان، کە (بەغدا بۆ پڕۆژەکانی وزە و کارەبا لە ناوەڕاست و باشووری عێراق وەریگرتوون) وەک “سیادی” پۆلێن کران و لە پشکی هەرێم و پارێزگاکان دەبڕدرێن.
دەستە ئەمنییەکان: بابەتەکە تەنیا لە سوپادا کورت ناکرایەوە، بەڵکو بودجەی زەبەلاح بۆ (حەشدی شەعبی، دەزگای دژەتیرۆر) بە تەواوەتی وەک خەرجیی سیادی زیاد کران.
خەرجییە سیادییەکان: ستراتیژییە هەرە گەورەکان (نەوت و قەرزەکان)
ئەم بەندانە گەورەترینن و کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر کۆی داهاتەکان هەیە:
خەرجیی قۆناغی گرێبەستەكانی نەوت: ماددەی (11)ی یاسای بودجە (2023-2025) ئاماژەی بەوە داوە، “تێچووی بەرهەمهێنانی نەوتی هەناردەکراو” بە خەرجیی سیادی ئەژمار بکرێن. بە گوێرەی یاساکە خەرجیی وەبەرهێنانی وەزارەتی نەوت ساڵانە (15.8) ترلیۆن دینارە.
قەرزی دەوڵەت (سوود و قیستەکان): سوودی قەرزە نێودەوڵەتییەکان (بانکی نێودەوڵەتی، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، جایکا و هتد) دەگرێتەوە لەگەڵ قیستی دانەوەی قەرزەکان. تەرخانکراوەکانی ئەم قەرزە لەناو وەزارەتی دارایی: (12,350,981,021) هەزار دینار بووە ساڵانە، واتە زیاتر لە (12.3) ترلیۆن دینار.
پوختەی ژمارەیی (خەمڵێنراو) ساڵانە:
بە کۆکردنەوەی ئەو بەندانەی بە ڕاشکاوی لە خشتەکاندا هاتوون و لەگەڵ پێناسەی ماددەی 11 دەگونجێن:
دامەزراوە سیادییە مەدەنییەکان: (4.63) ترلیۆن دینار
دامەزراوە ئەمنییە سیادییەکان: (14.61) ترلیۆن دینار
تێچووی وەبەرهێنانی نەوت: (15.8) ترلیۆن دینار
خزمەتگوزاریی قەرز : (12.35) ترلیۆن دینار
کۆی گشتیی خەرجییە سیادییەکان (هەژمارکراو): (47,399,201,801) هەزار دینار ساڵانە، (نزیکەی (47.4) ترلیۆن دینار – مەزەندەکراوە).
تێبینییەکی گرنگ:
ئەم ژمارەیە (47.4 ترلیۆن) کەمترین ئاستی خەرجییە سیادییەکانە. چەندین بەندی دیکە هەن ماددەی (11) ئاماژەی پێداون بەڵام “شاردراونەتەوە” لەناو بڕگەکان و وەزارەتەکانی دیکەدا و ناتوانرێت ژمارە وردەکەیان لە خشتە گشتییەکان دەربهێنرێت، گرنگترینیان:
تەرخانکراوەکانی (فەرماندەی هێزەکانی سنوور) و (پۆلیسی فیدراڵی) و (ڕەگەزنامە و پاسپۆرت) کە لەناو بودجەی وەزارەتی ناوخۆدا تێکەڵ کراون.
پڕۆژەی بەنداوەکان (لە چوارچێوەی سەرچاوەکانی ئاو) و پڕۆژەکانی بەڕێوەبردنی -الاجواء- (لە چوارچێوەی گواستنەوە).
تەوەری دووەم: پشکی هەرێم “پێش” دەرهێنانی خەرجییە سیادییەکان
بەپێی یاسای بودجەی گشتیی فیدراڵی ژمارە (13) بۆ ساڵی 2023 (بە دیاریکراوی ماددەکانی 2، 11، 12) و خشتە هاوپێچەکان، یاسەکە ئاماژەی بەوە کردووە، پشکی هەرێم دوای دەرهێنانی خەرجییە سیادییەکان هەژمار دەکرێت. بەڵام بۆ بەیانکردنی ئەوەی هەرێم “چەند بەشدارە” بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە دابینکردنی خەرجییە گشتییەکانی دەوڵەت، دەتوانین ئەم هەژمارە بکەین بۆ بەراوردکاری:
کۆی گشتیی خەرجییەکانی بودجەی گشتی: 198,910,343,590,000 دینار ساڵانە (نزیکەی 199 ترلیۆن دینار).
ئەگەر ڕێژەی (12.67%) لەسەر کۆی پارەکە هەژمار بکرایە (بەبێ لابردنی سیادی):
(199 ترلیۆن) × (0.1267) = 25,201,940,532,000 دینار (واتە نزیکەی 25.2 ترلیۆن دینار) ساڵانە، واتە ئەمە ئەو پشکەیە کە دەبوو بۆ هەرێم هەژمار بکرێت.
بەڵام پشکە جێگیرکراوەکە بە کردەیی بۆ هەرێم لە خشتەی (ب) دوای لابردنی سیادی بریتییە لە:
16,497,871,089,000 دینار ساڵانە (نزیکەی 16.5 ترلیۆن دینار).
جیاوازییەکە (بەشداریی هەرێم لە خەرجییە سیادی و حاکیمەکان):
هەرێم بە نزیکەی 8.7 ترلیۆن دینار ساڵانە، بۆ خەرجییە سیادییەکان (سوپا، قەرزەکان، سەرۆکایەتییەکان، هتد) و خەرجییە حاکیمەکان لە پشکی خۆی دابین دەکات. واتە ئەم بڕە پارەیە پشکی هەرێمە و بۆ “خەرجییە سیادییەکان” ڕۆیشتووە.
تەوەری سێیەم: قەرزەکان (بەشداریی هەرێم و ئەوەی وەریدەگرێت)
یاساکە “سوودی قەرزەکان” و “قیستی قەرزەکان”ی لە ڕیزبەندی خەرجییە سیادییەکان داناوە. ئەمەش ئەم شوێنەوارانەی لێ دەکەوێتەوە:
1. هەرێم چۆن بەشدارە لە دانەوەی قەرزەکان؟
لەبەر ئەوەی دانەوەی قەرزەکان (قیست و سوودەکان) وەک خەرجیی سیادی پۆلێن دەکرێن، ئەمە مانای ئەوەیە ئەم بڕە پارانە لە “بودجەی گشتی” دەبڕدرێن پێش ئەوەی هەرێم پشکی خۆی وەربگرێت.
ئەنجام: هەرێم بە ڕێژەی 12.67% لە هەموو بارگرانیی قەرزەکانی عێراق (ناوخۆیی و دەرەکی) بەشدارە و بە شێوەیەکی راستەوخۆ دەبڕدرێت.
هەرێم بەشداری دەکات لە دانەوەی سوود و قیستی قەرزەکانی بانکی نێودەوڵەتی، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، جایکا، قەرزی ئەمریکی، ئیتاڵی، ئەڵمانی، بۆندەکانی کوژاندنەوەی قەرزە دەرەکییەکان و تەنانەت قەرزەکانی یانەی پاریس.
2. هەرێم چی وەردەگرێت (پشکی لە قەرزەکان):
یاساکە لە “تەوەری یەکەم”دا قەرز و پڕۆژە وەبەرهێنانە دیاریکراوەکانی دەستنیشان کردووە، کە هەرێم وەریان دەگرێت:
قەرزی ئاژانسی ژاپۆنی (JICA): بڕی 46 ملیۆن دۆلار بۆ پڕۆژەکانی ئاو و ئاوەڕۆ لە هەرێمی کوردستان.
قەرزی بانکی نێودەوڵەتی: بڕی 2 ملیۆن دۆلار بۆ بەرژەوەندیی وەزارەتی پلاندانانی هەرێمی کوردستان.
قەرزی ئاژانسی ژاپۆنی (JICA) بۆ پڕۆژەکانی وەزارەتە فیدراڵییەکان: بەشێک لە بڕی 1.299 ملیار دۆلار تەرخانکراوە بۆ چەندین لایەن لە حکوومەتی فیدراڵ و لەنێویاندا هەرێمی کوردستان (بەبێ دیاریکردنی بڕەکەی بە وردی، بەڵام زۆر کەمە).
3. دانەوەی قەرزەکانی پێشوو:
یاساکە وەزارەتی دارایی فیدراڵی پابەند دەکات بە دانەوەی قەرزە پێدراوەکان بە هەرێم بەپێی بڕیارەکانی ئەنجوومەنی وەزیران بۆ ساڵانی 2022، 2023 و لە پشکی هەرێم بۆ ئەمساڵ دەبڕدرێت.
4. قەرزە تایبەتەکان لەسەر (TBI):
ماددەی (12/و) باس لە یەکلاکردنەوەی باڵانسەکانی “بانکی بازرگانیی عێراق (TBI)” دەکات، کە لەسەر هەرێمە، بەشێوەیەک وەزارەتی دارایی فیدراڵی قیستەکان مانگانە لە پشکی هەرێم دەبڕێت بۆ ماوەی 7 ساڵ.
پوختەی هاوکێشەی قەرزەکان:
دانەوەی قەرز لەلایەن هەرێم: هەرێمی کوردستان بەشدارە لە پێدانەوەی خزمەتگوزاریی قەرزە سیادییەکان (کە کۆی گشتییەکەی نزیکەی 12.7 ترلیۆن دینارە) بە ڕێژەی 12.67%، واتە هەرێم نزیکەی 1.6 ترلیۆن دینار ساڵانە دەدات.
وەرگرتنی قەرز لەلایەن هەرێم: کۆی ئەو قەرزانەی ڕاستەوخۆ بۆی تەرخان کراوە (وەک لە سەرەوە دیارە) نزیکەی 48 ملیۆن دۆلارە (نزیکەی 62.4 ملیار دینار).
جیاوازییە گەورەکە: هەرێم 1.6 ترلیۆن دەدات بۆ قەرز و 62 ملیار وەردەگرێت. (ڕێژەکە 26 بەرانبەر 1ـە).
خشتەی (2)
بەراوردکارییە شۆکهێنەرەکە
ئەنجامی کۆتایی:
لە بەرانبەر هەر دۆلارێک کە هەرێم وەک قەرز وەریدەگرێت بۆ پارەدارکردنی پڕۆژە خزمەتگوزارییەکانی، بڕی 26 دۆلار بۆ دانەوەی قەرزەکانی حکوومەتی فیدراڵ دەدات، کە زۆربەیان لە دەرەوەی هەرێم خەرج کراون.
ئەم جیاوازییە گەورە (نزیکەی 1.55 ترلیۆن دینار کورتهێنان لە تەرازووی قەرزەکان)، یەکێکە لە ڕووەکانی “ستەمی دارایی” ئاشکرا لە پێکهاتەی خەرجییە سیادییەکاندا نیشان دەدات.
تەوەری چوارەم: “خەرجیی فیعلی” و کاریگەریی لەسەر پشکی هەرێم
بەغدا میکانیزمی “خەرجیی فیعلی”ی پەسەند کردووە لەبری “تەرخانکراوی پەسەندکراو”. ئەم خاڵە “بڕبڕەی پشتی” میکانیزمی دارایی هەرێمە لەم بودجەیەدا. لەکاتێکدا بەپێی دەستوور، ماددەی (121/ سێیەم) ئاماژەی بە “پێداویستییەکان” و “ڕێژەی دانیشتووان” کردووە، وەک پێوەرێک بۆ تەرخانکردنی پشکێکی دادپەروەرانە لەو داهاتانەی بە شێوەی فیدراڵی کۆ دەکرێنەوە بۆ هەرێم و پارێزگاکان، بە جۆرێک بەشی هەڵگرتنی ئەرک و بەرپرسیارێتییەکانیان بکات.
– پێناسە: ماددەی (11/ بڕگەی دوو) لە یاسای بودجە، ئاماژە دەدات کەوا پشکی هەرێم لە کۆی “خەرجیی فیعلی” (خەرجییە بەردەوامەکان و خەرجیی پڕۆژەکانی وەبەرهێنان) ی دەوڵەت دیاری دەکرێت، نەک لەسەر بنەمای “بڕە پارە پلان بۆ دانراوەکان” لە بودجەدا.
-کاریگەریی دارایی و سیاسی:
بەپێی ئەم میکانیزمە، هەرێم پشکەکەی لەسەر بنەمای ئەو ژمارانەی لە یاسای بودجەدا پەسەند کراون، وەرناگرێت، بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەی وەزارەتە فیدراڵییەکان بە کردەیی لە ناوچەکانی دیکە خەرجی دەکەن دیاری دەكرێت. لە ئەنجامدا، هەرێم بڕی (1.37 ترلیۆن دینار مانگانە) بە شێوەیەکی جێگیر وەرناگرێت، بەڵکو لەبری ئەوە، بڕە پارەیەک وەردەگرێت، کە دەوەستێتە سەر ئەوەی “حکوومەتی فیدراڵ لەم مانگەدا بە کردەیی چەندی خەرج کردووە”.
مەترسیی کورتهێنان: ئەگەر حکوومەتی فیدراڵ، بڕیاری کەمکردنەوەی خەرجی بدات یان تووشی کورتهێنانی نەختینە (سیولە) بێت و پارەدارکردنی وەزارەتەکانی کەم بکاتەوە، ئەوا پشکی هەرێم بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە هەمان ڕێژە دادەبەزێت، چونکە ڕێژەیەکە لە “خەرجیی فیعلی” هەژمار دەکرێت نەک ژمارەیەکی جێگیر.
کاریگەریی مەیدانی (نموونە): ئەگەر پڕۆژەیەک لە بەسرە یان ئەنبار بە هۆکاری کارگێڕی پەک بکەوێت (ڕابوەستێت)، هاووڵاتییانی هەرێم بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی لە پشکی بەرانبەری ئەو پڕۆژەیە بێبەش دەبن، ئەمەش دۆخێک لە “نادڵنیایی دارایی بەردەوام” دروست دەکات.
