دۆست و دوژمنانی كورد پێی سەرسام بوون
ڕائیب زراری- مێرگەسۆر:
لە ڕۆژێكی وەكو ئەمڕۆ و 39 ساڵ پێش ئێستا ئیدریس بارزانی كۆچی دوای كرد، كە هاوڕێ و هاوسەنگەرەكانی بە ئەندازیاری هەوڵەكانی یەكڕیزی گەلی كورد دادەنێن، بەو پێیەی كاری بۆ یەك ماڵی كورد و قبوڵ نەكردنی ملكەچی كردووە، هاوشێوەی ئێستا كە یەكڕیزی بە بنەمای گەیشتن بە ئامانجەكان دادەنرێت.
ئیدریس بارزانی لە مانگی ئازاری 1944 لە ناوچەی بارزان و لە ئامێزی خێزانێكدا لەدایكبوو، كە وەك سەرچاوە مێژووییەكانی كوردستان ئاماژەیان پێكردووە “هەر لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە ببووە ماڵی گەورەی كوردایەتی و سیمبوڵی نەتەوەیی و ڕووگەی تێكۆشەرانی كورد”.
ئیدریس بارزانی تەمەنی گەیشتە دوو ساڵ، بارزانیی نەمری باوكی، ڕوویكردە ڕۆژهەڵاتی كوردستان و بە مەبەستی پشتیوانیكردن لە جوڵانەوەی كورد و كۆماری كوردستان لە مهاباد خەباتی دەستپێكرد.
دوای پیلانگێڕی دژی كۆماری كوردستان و گەڕانەوەی ئەرتەشی شای ئێران بۆ كۆماری كوردستان، بارزانیی نەمر و دەیان پێشمەرگەی كوردستان روویانكردە یەكێتی سۆڤیەتی جاران.
خێزان و ژن و منداڵەكانیش بە یاوەری شێخ ئەحمەدی بارزانی برای گەورەی بارزانیی نەمر لە پێناو پاراستنی گیانیان گەڕانەوە بۆ عێراق و ئیدریس بارزانیش ئەو كات تەمەنی 3 ساڵ بوو لەگەڵ خێزانەكەیان گەڕانەوە بۆ عێراق و لە لایەن دەسەڵاتی پادشایی عێراقەوە بۆ شارەكانی باشووری وڵات راگوێزران.
لە تەمەنی شەش ساڵیدا ئیدریس بارزانی لە شاری كەربەلا بۆ یەكەمجار چووە بەرخوێندن و تا رووخانی دەسەڵاتی پادشایی لە عێراق و هاتنەسەركاری كۆماری بە رێبەرایەتی عەبدولكەریم قاسم لە 1958 دا ئیدریس بارزانی لە دیداری باوكی بێبەش بوو، بەڵام لەو ساڵەدا بارزانیی نەمر و یاوەرانی لە سۆڤیەت گەڕانەوە و دوای دابڕانێكی زۆر، ماڵباتەكەیان بەیەك شادبوونەوە.
بە گوێرەی ئەدەبیاتی پارتی دیموكراتی كوردستان، دوای گەڕانەوەی بارزانیی نەمر لە یەكێتی سۆڤیەت و سەرهەڵدانی شۆڕشی ئەیلوول لە 1961دا، ئیدریس بارزانی لە دەستە یەكەمەكانی ئەو پێشمەرگانە بوو، كە پەیوەندیان بە ریزی شۆڕشەوە كرد و چەكی تێكۆشانی كردە شان و شان بە شانی پێشمەرگە بەشداری لە داستان و سەركەوتنەكانی شۆڕشدا كرد.
دوای 9 ساڵ پێشمەرگایەتی و بەشداری لە شۆڕشی ئەیلوولدا، لە مانگی حوزەیرانی 1970 لە كۆنگرەی هەشتەمی پارتی دیموكراتی كوردستان كە لە ناوچەی ناوپردانی ناحیەی گەڵاڵە ئەنجامدرا، بۆ یەكەمجار ئیدریس بارزانی كرایە ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموكراتی كوردستان.
لەگەڵ دەستپێكردنی پرۆژەی ئاشتی و دانووستان لە نێوان شۆڕش و دەسەڵاتدارانی بەغدا، ئیدریس بارزانی بە یاوەری سەرۆك بارزانی برای، لە دەستەی شاندی دانووستانی شۆڕش بوون كە هەریەك لە شەهیدان ساڵح یوسفی و دارا تۆفیق و سامی عەبدولڕەحمان و نافز جەلال و مەحموود عوسمان بوون، لە بەغدا كەوتنە شەڕی سیاسی و دیپلۆماسی بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین ماف و داخوازی شۆڕش و سەرەنجام بە سەرپەرشتی بارزانیی نەمر مافی ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانی عێراق بەدەستهات و رێككەوتنەكە چوار ساڵی پڕ لە خۆشی و بووژاندنەوەی لە عێراق هێنایە دی و تا سەرەنجام دەسەڵاتدارانی بەعس لە بەغدا كەوتنەوە دژایەتی كورد و سەركردایەتییەكەی و بۆ ئەو مەبەستەش رێككەوتنی جەزائیریان لەگەڵ شای ئێران محەممەد رەزا شای پەهلەوی واژوو كرد و شۆڕشی كوردیان تووشی نسكۆ كرد.
بە هۆی نسكۆی شۆڕشەوە، ئیدریس بارزانی بە یاوەری كەسوكار و ماڵبات و بەشێك لە هێزی پێشمەرگەی كوردستان ئاوارەی ئێران بوون.
هەر بە گوێرەی ئەدەبیاتی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە سەروبەندی نسكۆی شۆڕشدا ئیدریس بارزانی بە یاوەری سەرۆك بارزانی، هەرزوو هەوڵەكانی خستەوەگەڕ بۆ بنیاتنانەوەی ژێرخانی رێكخستنی پارتی دیموكراتی كوردستان و هێزی پێشمەرگەی كوردستان و دەستی بە چالاكی كردەوە.
لە 1979 گۆڕانكاری گەورە بەسەر نەخشە و هاوسەنگی هێز لە ناوچەكەدا هات و لە ئێران كۆماری ئیسلامی ئێران دامەزرا و دەسەڵاتی شای ئێران روخێندرا و لە عێراقیش بەعس زیاتر پێگەی خۆی لە دەسەڵات قایم كردبوو، پرۆسەی راگواستنی گوندەكانی سنووری بە قوڵایی 30 كیلۆمەتر تەواوكردبوو، دانیشتوانی گوندەكانی راپێچی كۆمەڵگە زۆرەملێكان كردبوو، هاوكات هێزە عێراقییەكان و هێزە كوردستانییەكان لە ناوخۆدا دابەش ببوون.
لەو سەروبەندەدا شەڕی عێراق و ئێران هەڵگیرسا و حكوومەتی بەعس دەیویست لە رێگەی درووستكردنی ناكۆكی لە نێوان لایەنە كوردستانییەكان وزە و توانای لایەنەكان بە هەدەر بڕوات و بە هۆی ناكۆكی سیاسییەوە شەڕی ناوخۆ لە نێوان لایەنە سیاسییەكانی كوردستان روویدا و ئەو رووداوانە كاریگەریی گەورەیان لەسەر رەوشی سیاسی كورد و بەرهەمی خەباتە چەكدارییەكەی درووستكردبوو، هەر ئەوەش وایكرد، ئیدریس بارزانی لە پێناو هێنانەدی ئاشتەوایی و یەكخستنی ناو ماڵی جوڵانەوەی رزگاریخوازی كوردستان دەستپێشخەری بكات.
لە سەر بنەمای ئەو دەستپێشخەرییە لە كۆتایی 1986دا بناغەی بەرەی كوردستانی دانرا و لە مانگی حوزەیرانی 1988دا وەك هێزێكی نوێ لەسەر گۆڕەپانی سیاسی كوردستان بەرەی كوردستانی راگەیەندرا.
ئیدریس بارزانی لە مێژووی بزاڤی رزگاریخوازی نەتەوەییدا، بە ئەندازیاری ئاشتەوایی نیشتمانی ناودەبرێت و هاوكات لە گۆڕەپانی سیاسی عێراقیدا و لە ناو بەرهەڵستكارانی عێراقدا بە كەسایەتییەكی دیار و كاریگەر هەژمار دەكرا و لە كۆنگرەی بەرهەڵستكارانی عێراقی كە لە تاران سازكرا، بانگەوازی بۆ یەكخستنی توانای بەرهەڵستكاران بۆ بەرەنگاربوونەوەی رژێمی بەعس خستەڕوو.
لە ئاستی دیپلۆماسیدا ئیدریس بارزانی ئەزموونێكی ناوازەی هەبوو، بە تایبەتی لە بواری بەدیهێنانی ئاشتەوایی نیشتیمانی و یەكخستنی گوتاری پارت و لایەنە بەرهەڵستكارەكانی عێراق.
ئیدریس بارزانی لە دیدارێكی تەلەفزیۆنیدا باسی هەوڵی تیرۆكردنی لە لایەن رژێمی بەعسەوە دەكات و هاوكات لە بارەی رەوشی ئابووری و سیاسی كوردستانەوە بۆ میدیای بیانی روونكردنەوەی پێویست دەخاتەڕوو. لە بارەی كێشەكانی نێوان شۆڕش و دەسەڵاتدارانی عێراقەوە رایدەگەیەنێت، لە بەیاننامەی ئازاردا تا ئێستا سنووری كوردستان دیار نەكراوە و سەرژمێری ئەنجام نەدراوە و شێوازی حوكمی زاتی روون نەكراوەتەوە و ئەوەش داواكاری شۆڕشە و هێشتا چارەسەر نەكراون.
سەرۆك مەسعود بارزانی، لە بەرگی چوارەمی كتێبی “بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد – شۆڕشی گوڵان”، ستایشی ئیدریس بارزانی دەكات و دەڵێ، “كاك ئیدریس، مرۆڤێكی زۆر گەورە بوو، گەورەیییەكەشی لە تێگەیشتوویی و پێگەیشتوویییەكەیەوە سەرچاوەی گرتبوو و ببووە هۆی نەرمونیانییەكەشی”.
سەرۆك بارزانی لە كتێبەكەیدا بۆ كاك ئیدریس نووسیویەتی: “كەسێكی لەخۆبوردوو و خاكی بوو، لێبووردە بوو و بیری لە تۆڵەكردنەوە نەدەكردەوە، زۆر جار خەڵكی ئاسایی و هەژاری بە ئەندامێكی خێزانەكەی دەزانی، هەستكردن بە كەموكورتیی لای بەرانبەر دەڕەواندەوە”
لە گێڕانەوەی یادی كاك ئیدریس بارزانی باسی هەستی هاوكارییەكەی كردووە، كە “ئەمەش بووە هۆی ئەوەی كاك ئیدریس جێی خۆی لە دڵی خەڵك و هەموو چین و توێژەكاندا بكاتەوە و بە پشتوپەنا و فریادڕەسی خۆیانی بزانن”.
سەرۆك بارزانی ئاماژەی بەوەشدەكات، “سەرەڕای هەموو ئەو مەترسییانەی هەبوون، زۆر جار كاك ئیدریس بریندار و پێشمەرگەی لە ماڵی خۆی دەپاراستن و بۆ چارەسەركردنیشیان لەسەر ئەركی خۆی ڕەوانەی نەخۆشخانەی دەكردن”.
لەبارەی هەوڵەكانیەوە بۆ ئاشتەوایی سەرۆك بارزانی دەڵێ، ” كاك ئیدریس بڕوایەكی تەواوی بە پاراستنی ناسنامە و شوناسێكی یەكگرتووی ناو بزاڤی رزگاریخوازی كورد هەبوو، بایەخ و گرنگی زۆری بە فرەلایەنی دەدا لە ژیانی پارتایەتیدا، ئەم دوو فاكتەرە هۆكاری سەرەكی بوون لە رەخساندنی دەرفەتی ئاشتبوونەوەی گشتی لە ساڵی 1986، بەو هۆیەشەوە نازناوی ئەندازیاری ئاشتبوونەوەی گشتیی پێ بەخشرا.”
لەبارەی دەستپێكردنەوەی شۆرشی چەكداری دوای نسكۆی 1975 سەرۆك بارزانی لە كتێبەكەیدا دەڵێت: “كاك ئیدریس لەپێناو دەستپێكردنەوەی شۆڕشی چەكداریی دوای نسكۆی 1975، بەگیانی پێشكەوتن و داهێنان و بە رەوشتێكی بەرزەوە كاری دەكرد. ئەم نسكۆیە هەستی كاك ئیدریسی بە بەرپرسیاریەتیی دوو ئەوەندە زیادكرد و، وەك كەسێكی بەرپرسیار لەبەرانبەر رووداوەكاندا كاری دەكرد. لە هەرشوێنێك بوایە، كورد لە دەوری كۆدەبوونەوە و شوێنی گازندە و هیوا و ئومیدی خۆیان لە كاك ئیدریسدا دەبینییەوە”.
لە 31ی كانوونی دووەمی 1987 ئیدریس بارزانی بە هۆی نەخۆشییەكی كتوپڕەوە كۆچی دوای كرد و بە لەدەستدانیشی جوڵانەوەی سیاسی و خەباتی رزگاریخوازی كوردستان كەسایەتییەكی كاریگەر و سەركردەیەكی دیار و بە ئەزموون و یەكێك لە سەرخەرانی پرۆژەی ئاشتەوایی و بەیەكەوەژیان و یەكخستنی تواناكانی لەدەستدا و لە گوندی هەلەجی دەڤەری مەرگەوەڕی سەر بە پارێزگای ورمێ بەخاكسپێردرا.
دوای راپەڕینی ئازاری 1991 و رزگاركردنی بەشێكی زۆری خاكی كوردستان لە 6ی تشرینی یەكەمی 1993 تەرمی پیرۆزی هەریەك لە مستەفا بارزانی رابەری بزووتنەوەی نەتەوەیی و شۆڕشی ئەیلوول و ئیدریس بارزانی سەركردەی دیاری بزووتنەوەی رزگاریخوازی كوردستان لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە بە مەراسیمی جەماوەری بەرفراوان هێنرانەوە هەرێمی كوردستان و لە شوێنی لەدایكبوونیان و لە ناوچەی بارزان ئەسپەردەی خاك كرانەوە.
