نوسین و ئامادەکردنی (ڕزگار کوردی)
ئاڵا نیشانه وناسنامه ی نه ته وه و هه بوونی گه لانه ، ئە مڕۆ هه موو گه ل و نە تەوه یه كی خاوه ن وڵاتی سەربەخۆ و بێ وڵات خاوەنى ئاڵان . ئاڵا لە دروشم و هێمای نەتەوە و وڵاتان پێک هاتوە، هەر گەل و نیشتمانێک ئاڵاى تایبەتی خۆی هەیە. ئاڵا بەڵگەیە بۆ شوناس و ڕەچەڵەک، لە پارچە قوماشێک پێکهاتووە و هێمایەکی تایبەتە بەگەل و هۆزێکی دیاریکراوی تێدایە، ئاڵای هەر وڵاتێک لە ڕووی ڕەنگ و شێوە و قەبارە جیاوازە لە واتای هێماکانی ئاڵای وڵاتێکی تر.
مێژووی ئاڵاکان
هەر لە کۆنەوە و تا ئەمڕۆش ئاڵاکانی جیهان زۆرترینیان لە نیشانەکانی ناوسروشت و دەوروبەر پێکهاتوونە وەک هەبوونی: )ئەستێرە، مانگ، خۆر، ئاو، دار، چیا، گوڵ، باڵندە، گیانەوەر….(.هتد پێوانەی ئاڵاکانی کۆن وەک ئێستا نەبوونە، بەڵکو لە شێوەی ناڕێک، نیمچە بازنەیی، سێ گۆشەیی…. کە لەتەختە دارێکی درێژ یاخود لە مادەی کانزایی یانیش لە پێستی ئاژەل دروست دەکران. رەنگەکانی ئاڵاش لە گەلا و لە خوێنی ئاژەل و لە رەژووی ئاگر دروستدەکران . هەندێک ئاڵاش تەنیا لە پەڕی باڵندە دروستدەکران، یاخود تەنیا باڵندە و ئاژەلی وشک کراو… لە جیاتی ئاڵا دەکران بە نیشانە و هێماکانیان و بە تەختە دارێکی درێژ و بەرز هەڵدەواسران، یاخود بە هەمان شێوە پەیکەر یانیش تەختەدارێکی هەڵکەندراو لە نەخش وەک ئاڵا بەرزدەکرانەوە. لەگەڵ بەرەوپێشەوەچوونی هەنگاوەکانی ژیان شێوەکانی ئاڵاش گۆڕدران، کە ئەمڕۆ ئاڵا لەسەر پارچە قووماش و لەسەر کاغەز وکارتۆن چاپ دەکرێن.
هەر چەندە تا ئێستا ئەوە یەكلایی نەبوەتەوە یەكەم كەس یان یەكەم نەتەوە و وڵات ئاڵای بەكارهێنابێت یان بەرزكردبێتەوە كێیە و كەی بووە، بەڵام ئەگەر سەیرێكی مێژوو بكەین دەبینین زۆرینەی تیرەو هۆزە كۆنەكان ئاڵای خۆیان هەبوەو لەو رێگەیەوە تیرە و هۆز یان نەتەوەیەك لە یەكێكی تر جیاكراونەتەوە. ئەو پارچە قوماشە كە هەرەیەكەیان بە پێی بۆچوونی خۆیان دروستیان كردووە بووەتە یەكێك لە پیرۆزیەكانیان و هەوڵیان داوە هەمیشە بە بەرزی بمێنێتەوە و نەكەوێتە سەرزەوی، هەندێك لە ئاڵاكان بۆ كاتێكی دیاریكراو بووە )بۆ نمونە لەكاتی دروست بوونی جەنگێكدا، یان دیاری كراو بووە بۆ كەتیبە یان بۆ دەستەیەكی دیاری كراوی جەنگی( هەندێكی تریشیان بۆ ماوەیەكی درێژتر بوون هەشیانە تەمەنی زۆر تر رۆشتووە و تائێستاش ماوەتەوە. ته مه نی دروستبوونی ئاڵا هاتنه كایەی ئاڵا دەگه ڕێتە وه بۆ( ٤٠٠٠ )چوار هەزار ساڵ له مەوبە ر، بۆ یەكەم جار ئاڵا له لایەن ئمپراتۆریەتە كانی سه ر خاكی میزۆپۆتامیا )كوردستانی ئه مڕۆ( و ئێران هەڵدراوه ، سه ره تا سومە رییه كان و ئاسورییه كان ومیدیاكان، هە روە ها هاخه مه نیشیه كان و ساسانییه كان و میسرییه كۆنە كان. دواتریش شارنشینه یۆنانییه كان و قه یسە ره كانی ژاپۆن وچین ئاڵایان هه ڵداوه .به گوێره ی زانستی ئاڵا ناسی یەكە م ئامانجی دروستكردنی ئاڵا بۆ بانگه وازی و رێنماییكردن بووه ، یاخود ئاڵاكان ته نیا وه ك هێمایەك بوون، زۆربەشیان پە یامێك بوون بۆ تاكه كه س یاخود بۆ دەسته و كۆمەڵه كەسێك .كاتێك ئیپمراتۆریەته كۆنە كانی جیهان له كاتی شەڕ و سەركەوتنە كانیاندا، بە ر له هە موو شتێك ئاڵای دوژمنه كانیان داگرتووه وئاڵاكانی خۆیانیان له جێگه یدا بەرزكردۆته وه ،
به و واتایەكیتر له هێما سه ره تاكانی ئاڵا بۆ نیشاندانی سه ركه وتن هە ڵدراوه .جگه له وه ش ئاڵای هه ر ئیمپراتۆریه ت و هۆزێك جیابووه ، ئاڵای هه ریەكەیان نیشانه و واتایه كی تایبەت به خۆی تێدابووه ڕە نگێكی جیاوازبووەبه مجۆره لێكدراون ته وه , ڕۆمانییەکان لە سەرەتادا بڕوایان بە ئاڵا نەبووە و بەکاریان نەهێناوە، بەڵکوو تەنها هێما و درووشمی وەکوو هەڵۆ وئەژدیها و کۆتری سپیان بۆ پادشا و سەرکردەکانیان بەکارهێناوە.
لە سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا ئاڵاکان بۆ چەند مەبەستێکی جۆراوجۆر بەکار دەهێنراون وەکوو دیاریکردنی
شوناس و جیاکردنەوەیی چینی دەوڵەمەند و هەژاران لە شارەکان، بۆ پەرستگا و شوێنە ئاینیی و بۆنە و یادە ئاینییەکان،
هەروەها لە جەنگ و شۆڕشەکانیش بەکارهاتووە و هەر سوپایەک ئاڵای تایبەت بە خۆی هەبووە.
كۆنترین ئاڵای نیشتمانی( ئاڵای دانیماركه) كه له ساڵی ١٢١٩دروستكراوه . ئاڵای وڵاته یه كگرتووە كانی ئه مریكا بۆ یه كه مجار له ساڵی ١٧٧٦ دروستكراوه و به رده وام گۆڕانكاری تێداكراووە.
لە جەنگی یەکەمی جیهانی هەڵگرتنی ئاڵا لە جەنگەکان قەدەغەکرا، چونکە زۆرێک لە هەڵگری ئاڵاکان ئامانجێکی ئاسان بوون زوو دەکوژران.
شێوەی ئاڵاکان بە گشتی لاکێشەیی یاخود چوارگۆشەیی یان سێگۆشەن، ئاڵای وڵاتانی جیهان چوارگۆشەیی و لاکێشەیین لە جیهاندا تەنها ئاڵای وڵاتی نیپاڵ سێگۆشەییە.
ئاڵای هەر وڵاتێک پێگەی تایبەتی خۆی هەیە، ئاڵا لەبۆنەو مەراسیمی فەرمیەکان دا بەرزدەكرێتەوەو لەكاتی مردن یان دروست بوونی كارەساتەكانی وڵاتدا بۆ ماوەیەكی دیاریكراونزم دەكرێنەوە یاخود دادەگیرێن، سوكایەتی كردن بە ئاڵا لای زۆرینەی دەوڵەتان و میللەتانی دونیا واتە سوكایەتی كردنی راستەوخۆ بەو وڵاتە و بۆیە زۆرینەیان رێگە نادەن هیچ كەس و لایەنێك ئاڵای وڵاتەكەیان بسوتێنێت یان بیخاتە ژێر پێ و لە شوێنی پیس دایبنێت .هیچ کات نابێت سوکایەتی پێبکرێت یاخود شکۆی بشکێنرێت،سوکایەتیکردن بەهەر ئاڵایەک پێویستی بە داوای لێبووردنی فەرمی هەیە.
زانستی ئاڵاکان
بریتییە لە توێژینەوە و وردبوونەوە لە مێژوو و واتاو و هێمای ئاڵاکان، “Vexillology” زانستی ئاڵاکان ئەم زانستە بایەخ دەدات بە هەر بابەتێکی پەیوەندیدار بە ئاڵاوە، لە ساڵی ١٩٥٧ لەلایەن زانایەکی ئەمریکی
بە ناوی (وێنتی سمێس) دانراوە، هەروەها ئەنجومەنی نێودەوڵەتی ئاڵاکانی جیهان دانراوە کە دوو ساڵ جارێک
کۆدەبنەوە، لە بەریتانیا پەیمانگایەکی تایبەت بە ئاڵا هەیە، لە ساڵی ١٩٧١ دامەزراوە هەموو ئەرشیفی ئاڵاکانی
بەریتانیای تێدا تۆمارکراوە، هەروەها زانیاری و ڕێنمایی گرنگ دەربارەی ئاڵا و بەکارهێنان و واتاکانیان دەخاتە ڕوو، چەندان بەرهەم و کتێبیان هەیە. بەگوێرەی زانستی ئاڵاناسی یەکەم ئامانجی دروستکردنی ئاڵا بۆ بانگەوازی و رێنماییکردن بووە. یاخود ئاڵاکان تەنیا وەک هێمایەک بوونە.
سەرەتا دەبئێت ئێمە دوو خاڵ لەیەک جیا بکەینەوە ئەویشیان مێژووی هێما بەواتای مێژووی ئاڵا نایەت . بەڵام ڕەنگدانەوەی خۆر لە ناو ئاڵای کوردستان بەجۆرێک کەڵک وەرگرتنە لە هێماکانی ناوو مێژووی کوردستان کە ئەمەش سروشتییە نیشاندەری مێژووى یەکێک لەکۆنترین نەتەوە بێدەوڵەتانی سەر گۆی زەوی .
هێما و دروشم لەلای کورد
دەیان و سەدان بەڵگەهەن کە خۆر پیرۆزی خۆی هەبووە لەکوردستان.
١-هوریەکان: بەپێی سەرچاوەکان خۆر پەرست بوونە ئەمەش لە پەیکەری خواوەند (تشوب) خواوەندی ئاسمان و با و باران وبروسکە کە لە مۆزەخانەی حەلەب هەڵگیراوە لەم پیکەرە خواوەند بەسەر پشتی گایەک وەستاوە بەرامبەر خۆرێکی باڵدار بەسەر سەریوە .
٢- بۆنمونە شێر و هەتاو لەنەخشی جێماوی میتانیەکان، کەدواتر لە سیمبولی پیرۆزی ئێزیدیەکانیش ڕەنگی داوەتەوە .
٣-نەخشەی شاوشکا , کچی خۆری ئاسمان لەنەخشەکە لەسەر پشتی شێرێک وەستاوە خۆر لەسەر سەری نەخشێندراوە.
٤-دەتوانین هەڵوەستەیەک لەسەر ئەوە وەربگرین زۆربەى ئەو هێمایانەی وەک (شێر . خۆر. چیلیپا) لە زۆربەى خۆر هەڵاتی ناوەڕاست ڕەنگی داوەتەوە
٥- لەنەخشەی ئانوبانینی سەرپێلی زەهاو. لەنێوان پاشا و شاژن خۆر بە دەرکەوتوە .
٦- لەنەخشی (نارام سین): دوای سەرکەوتنی نەرم سبن بەسەر (لۆلۆیەکان) لەنەخشەکە بەڕونی دیارە کەوا کوردەکان بەرەوە چیایەکە هاوار دەکەن ڕۆژ بەسەر چیکەوەیە نەرام سین بەرامبەری وەستاوە
لە مێژووی هەر گەل و نەتەوەیەک یەکێک لە پیرۆزیەکانی (ئاڵایە)کەوا پێی دەناسرێتەوە ئاڵاش وەک زمان دەتوانێ سنوری جوگرافیای وڵاتێک دیاری بکات. هەبوونی ئاڵا بۆ نەتەوەیەکی بێ دەوڵەتی وەک کورد گرینگیەکەی تا نزیک بونی دەوڵەتە . ئاڵای کوردستان بەپێی قۆناغەکانی ناسیۆنالیزمی کوردی گۆڕانکاری بەسەر داهاتوە دواجار کۆتێزی ئەو فەلسەفە و سەردەمە بووە کە کورد تێیدا ژیاوە .
لە سەرەتای سەدەی بیستەم چەند ناوندێکی رۆشەنبیری لە کوردستان هەبوون
(ناوندی ورمێ, ناوندی ئەستەمبۆڵ , ناوندی سلێمانی)
لەسەر دەرکەوتنی ئاڵای کوردستان ئێمە پێویستیمان بە شیکارییەکی قۆناغەکانی ناسیۆنالیستی و نەتەوەی کوردە.
دەتوانین دەرکەوتنی ئاڵا بە دواین قۆناغ دابنێین .
قۆناغەکانی ناسیۆنالیستی
١- لە میر بەدرخان تا شێخ عبیداللەی نەهری
٢- لە شێح عبیدوڵا تا شێخ سەعیدی پیران سەردەمی شێخەکان
٣-لەنێوان ساڵی ١٩٢٥تا ١٩٣٠ لەم قۆناغە بۆیەکەم جار ڕۆشەنبیران و نوسەران دەیانەوێت نەتەوە بەئاڕاستە حەقیقەتی خۆی بناسرێت.
ئاڵا لە لاى کورد كوردستان
مێژووی گەلەکەمان کە زیاتر لە هەزاران ساڵە بە چەندین ئاڵا دەناسرێتەوە. ئەوەی ئێستا بە فەرمی ناسراوە، ئەم ئاڵایەیە. بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەکان یەکەمین دەوڵەتی کوردی میتانییەکان بوون، کە ئاڵایان بەکارهێناوە لە ١٥٠٠ ساڵ پێش زاییندا . کەسنووری دەوڵەتەکەیان لە رۆژئاوای کوردستان و کوردستانی گەوورە بووە. دوای دەوڵەتی میتانییەکان و ئیمپراتۆرییەتی ماد، کە لە مێژوودا بە باپیرە گەورەی کورد دادەنرێن، ئالای تایبەتیان هەبووە، کە لەهەرسێ رەنگی زەرد و سوور و سەوز پێکهاتووە
كورد له ماوەی سه دە ی دە یه می زایینی تاكو كۆتایی سه ده ی نۆزدەهه م خاوه نی ژماره یه كی زۆر میرنشین بووە وەك میرنشنی )شه دادی، مه روانی، بابان، ئه رده لان، بێدلیس، سۆران، هه كاری، بادینان، لوڕی گەوره ، لوڕی بچووك،
حه سه نكێف، بۆتان….هتد، كه هه ندێك له میرنشینه كان ته مه نیان كه متر له سه ده یه ك بووه و ئه وانیتریش ته مه نیان له نێوان یەک سەدە تاكو حه وت سه ده بووه میرنشینه كانی كوردستان هه ریه كه یان له سه ره تای دامه زراندنیانه وه خاوه نی كۆمه ڵێك تایبه تمه ندی سه ربه خۆ یاخود نیمچە سه ربه خۆبوون.
به شێك له میرنشینه كوردییه كان له سه ده ی هه ژده و نۆزده خاوه نی كۆمه ڵێك تایبه تمه ندی سه ربه خۆ بوون وه ك به رزكردنه وه ی ئاڵا، لێدانی سكه ی پاره ، دروستكردنی خوێندنگا و مزگه وت، دروستكردنی كه لوپه لی سه ربازری وه ك تۆپ و چە ك، هه وڵدان بۆ فراوانكردنی سنووری میرنشینه كه یان.
میرنشینی بۆتان و میرنشینی سۆران دووان له میرنشینه به هێز و ناسراوه كانی مێژووی كوردستانن
میرنشینی سۆران كه پایته خته كه ی ره واندوز بوو، له سه رده می پاشای گه وره خاوه ن ئاڵایه كی تایبه ت به خۆی بووه كه له دوو ره نگی ره ش و سپی پێكهاتبوو، ره نگی ره ش له به شی سه ره وه ی و ره نگی سپی له
خواره وه ی ئاڵاكه ی هه ڵكه وتبوو. کوردستان دەیان شۆڕشی گەورەی رزگاریخوازی دروستبوون بۆ ئەوەی ئاڵای کوردستان هەڵبدەن.
١/ میر بەدرخان.
٢/ شێخ عبداللە نەهری
٣/ کۆمەڵەى تەعاون و تەرەقی کوردستان
ئاڵای ئەمڕۆی کوردستان
مێژووی دروست بوونی
آ/ سەرەتای دروستبوونی ئەو ئاڵایەی کە ئەمڕۆ وەک ئاڵای کوردستان و نەتەوەی کورد دەناسرێت دەگەڕێتەوە بۆ
سەرەتاکانی سەدەی بیستەم. کاتێک کۆمەڵ و رێکخراوە کوردییەکان(جەمعیەى تەعالی کوردستان) لە ئەستەنبوڵ خەریکی دامەزراندنی کۆمەڵ ودەرکردنی گۆڤار و رۆژنامەی کوردی بوونە، لە هەمان کاتیشدا لە هەوڵی دروستکردنی ئاڵایەکی نەتەوەیی بوونە بۆکوردستان. ساڵی ١٩١٩ )کۆمەڵەیا رێکخستنا جڤاکی کوردستان( کە لە ئەستەنبوڵ لەلایەن ژمارەیەک رووناکبیر وسیاسەتمەدار و کەسایەتی ناسراوی ئەو سەردەمەی کورد دامەزرا، لەگەڵ دامەزراندنی خۆی ئاڵای نەتەوەیی
کوردستانی دروستکرد و داوای سەربەخۆیی کوردستانی دەکرد. ئەو کەسانەی بەشداریان لە دامەزراندنی رێکخراوەکە
و ئاڵای نەتەوەیی کوردستان کرد بریتیبوون لە: ئەمین عالی بەدرخان )جزیرە بۆتان(، دکتۆر عەبدوڵڵا جەودەت
)عەرەبگیر(، ئەکرەم جەمیل پاشا )ئامەد(، مەولانا زادە رەفعەت بەگ )سلێمانی(، نەجمەدین حوسێن )کەرکوک(،
کەمال فەوزی )بێدلیس(، شوکری بابان )سلێمانی(، مەمدوح سەلیم )وان(، حیکمەت بابان )سلێمانی(، فوئاد بابان
)سلێمانی(، دکتۆر شوکری محەمەد و فەرید بەگ.
ب/ تەشکیلاتی کۆمەڵایەتی جەمعیەتی تەعالی کوردستان. بە سەرۆکایەتی (ئەمین عالی بەدرخان) ئاڵای تایبەت بە کۆمەڵەکەیان هەبووە کەوا ڕەنگی سور لەسەرەوە و ڕەنگی سپی لەناوەڕاست و ڕەنگی سەوز لەخوارەوە لەناوەڕاستی ڕەنگە سپیەکە خۆرێک هەبوو هەردووک ڕەنگی سور و سپیەکەی بەیەک دەگەیاند.
(دکتۆر کامەران بەدرخان) هەمان ئاڵای ساڵی ١٩١٩ ی وەک ئاڵای کوردستان نیشانی وڵاتانی ئەوروپای داوە
ئەو ئاڵایەی کە ئەمڕۆ بۆمان ماوەتەوە هەمان ئەو ئاڵایەیە کە ئەو رێکخراوە نزیکەی ١٠٦ ساڵ لەمەوبەر بڕیاری
لەسەر دابوو. ئاڵای ئەمڕۆی کوردستان کە کورد تاڕادەیەکی زۆر بەگشتی قبوڵی کردبێت.
بەپێی زۆربەی بەڵگەکان لە ساڵی ١٩١٩_١٩٢٠ دروستکراوە. لەسەر پێناسەی ئەندامانی کۆمەڵەی تەشکیلاتی کورد ئاڵای کوردستان نەخشێندراوە. ئەمین عالی بەدرخان کەسایەتیەک هەڵدەبژێرێت بۆ دیزاینی ئاڵای کوردستان بەناوی (زینەل عابیدین) ئەویش ئاڵایەک دروست دەکات بەم دیزاینەی ئەمڕۆ. (زنار سلۆبی) ئەم ئالایە تاوەکو ئێستا لە ماڵی سینەم بەدرخان پارەزراوە.
١- ڕاپەڕینی بەتلیس لە ساڵی ١٩١٤: ئاڵایەكی هەبوو بە قوماشێكی زێڕین دروستكرابوو ئایەتێكی قورئانی تێدا بوو.
٢– لە ساڵی ١٩١٩ شێخ مەحموودی حەفید: بۆ شۆڕشەکەی ئالایەکی داناوە، کە گوزارشتی لە دەوڵەتە کوردییەکەی دەکرد، لەسەر
زۆربەی دام و دەزگاکانی حکوومەتەکەی ئەو ئاڵایەی هەڵکردووە، کە لە رەنگی سەوز پێکهاتبوو و لە نێوەڕاستیدا بازنەیەکی سوور و مانگێکی سپی هەبوو.ئاڵای سەردەمی شێخ مەحموود لە ساڵی١٩١٩ لەسەر باڵەخانەی ئەفسەری سیاسی بەریتانیا هەڵكرا.(زۆرێک لەسەرچاوەکان دەڵێن هەمان ئاڵای تەکیەی کاکەحمەدی شێخ بووە) ؟؟
٣- ئاڵای راپەرینی قۆچگیری ١٩٢١: ساڵی ١٩٢١ دوای ئەوەی کوردەکانی قۆچگیری لە هەرێمی دێرسیمی باکووری کوردستان ئامادەنەبوون بچنە ژێر رکێفی تورکەکان و داخوازییەکانی مستەفا کەمالەوە، رووبەرووی هێزەکانی تورک بوونەوەو و ئاڵای سەربەخۆییخۆیان هەڵدا. ئەو ئاڵایەش لە ژێر کاریگەری ئاڵاکەى ساڵی ١٩١٩ ی )کۆمەڵەیا رێکخستنا جڤاکی( دروستکرابوو.
٤- ئاڵای سەردەمی شۆڕشەكەی سمكۆخانی شكاك لەساڵی١٩٢٢ هەڵكرا تیایدا نوسرا بوو كوردستانی ئازاد .
٥-شێخ سەعیدی پیران، کە شۆڕەشی لە باکووری کوردستان هەڵگیرساند، ئاڵای تایبەتی هەبوو، ئالاکەی شێخ سەعیدی پیران سەوز بوو، بەڵام جیاوازییەکەی ئەوەبوو، کە لەنێوەڕاستی ئالا رۆژی دانابوو، بە مانای نوێبوونەوە. . بەگوێرەی نووسراوێکی( نوورەدین زازا) بیرەوەریەکانێ ، ئەو بەچاوی خۆی بینویەتی کە هەمان ئەوئاڵایەى لە سەردەمی راپەڕینەکەی ساڵی ١٩٢٥ ی باکووری کوردستان لە جێگای ئاڵای تورکیادا بەرزکراوەتەوە.
٦-ئاڵای راپەرینەکەی ئاگری١٩٢٧-١٩٣٢
لە سەردەمی راپەڕینەکەی چیای ئاگری بە رێبەرایەتی کۆمەڵەى خۆی بوون. ئیحسان نووری پاشا رۆشنبیرە کوردەکان ئاڵایەکی تایبەت بە خۆیان دارشت. کە رەنگی سور لەسەرەوە و و رەنگی سەوز لە خواروە و رەنگی سپی لە ناوەراستدا و لەسەر رەنگە سپیەکەش وێنەی چیای ئاگری لەسەر خۆرێکی زەرد کێشرابوو. ئەم ئاڵایەش تایبەت بووە بە راپەرینەکە
لە باكوری كوردستان هەر لەوكاتەوە لە زۆرینەی ئەو شوێنانەی دەسەڵاتیانی تێدابووە ئەو ئاڵایەیان وەك ئاڵای كوردستان بەكار هێناوە، خۆییبوون ئاڵایان خستۆتە نێو میدیای سەردەمی خۆیان وێنەی ئەم ئاڵایەیان خستۆتە سەر بەرگی گۆڤاری)هاوار( كە لە لەندەنی پایتەختی بەریتانیا دەردەچوو.شۆڕشەكانی كوردستان لە هەر چوار پارچەی كوردستان ئاڵای جیاوازیان هەبووە، بەڵام زۆرینەیان لەیەكەوە نزیك بوون،/ بۆنموونە لە سەردەمی راپەڕینەكەی چیای ئاگری داخ رەنگی بەم شێوەیە بووە رەنگی سور لەسەرەوە و سەوز لە خوارەوەو رەنگی سپی لە ناوەراستدا و هەبوونی خۆرێكی زەردی بازنەیی كە هەر دوو رەنگی سەوز و سوورەكەی بەیەك گەیاندووە بە شێوەی بازنەیی و لەناویدا وێنەی چیای )ئاگری( لەسەر دروست كراوە كە بەفر ترۆپكەكانی داپۆشیووە .بە سەرنج دان لەوێنەی ئەو ئاڵایە لەوە تێدەگەین كە ئەو ئاڵای كوردستانەی ئەمڕۆ تەنها دوو گۆڕانكاری بەسەر دا هاتووە ئەوانیش خۆرەكەیە کراوەبە ( ٢١ ( تیشكی ئەوەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی سەری ساڵی كوردی )نەورۆز( دەكەوێتە ٢١/٣ هەموو ساڵێكی میلادی، هەرچی گۆڕانكاری دووەمیشە نەهێشتنی )چیای ئاگری( یە لەنێو خۆرەكەدا، پێدەچێت لەبەر ئەوە بووبێت كە ئاڵای كوردستان دەبێت سومبولەكانی ناوی گوزارشتی فراوانتری هەبێت و ناوچەگەری یان بەستنەوەی بەناوچەیەكەوە نەبێت.ئیدی ئەو ئاڵایەی ئەمڕۆ دەیبین هەمان ئاڵای سەردەمی )خۆییبوون(ە و تا ئێستاش بەردەوامە.
٧-شۆڕەشی دێرسم
٨_دوای ئەو ئاڵایەش هەندێك لایەن و حیزبی تر ئاڵایان دروستكردووە بەڵام بوون و مانەوەیان پەیوەست بووە بە مانەوەی حیزبەكان و سنووری قەڵەمڕەوییان، هەركات ئەوان بەسەر چووبن و دەسەڵاتیان نەمابێت بەهەمان شێوە ئاڵاكەشیان پێچراوەتەوە. لەسەردەم كۆمەڵەی هیوا لە ساڵی ١٩٣٧ئاڵایەكیان هەبوو، ئەندامانی ئەم كۆمەڵەیە بە قورئان و خەنجەر و ئاڵا دەبوو سوێند بخۆن.
هەندێک سەرچاوەی تر دروست کردنی ئاڵا بەم شێوەیەی ئیستا بۆ هەولە نەتەوەیە سەرنەکەوتوەکەی ڕەمزی نافیع و میولەری ڕاوێژکاری سەربازی ئەڵمانیا . کە ویستیان گەلی کورد بکەنە هاوپیمانی ئەڵمانیا لە دژی ئینگلیز.
٩– باس ئەوەش دەکرێت کەوا لەکۆبوونەوەکەی سێ سنوری چیای (داڵانپەڕ) لەساڵی ١٩٤٢دا لەنێوان کۆمەڵەی ژێکاف و کۆمەڵەى خۆیبوون و پارتی هیوا ڕێک کەوتبن لەسەر ئاڵای کوردستان
١٠– )كۆماری كوردستان( ئەم ئاڵایە لە هەردوو شاری مەهاباد و نەغەدە بە بەشداری جەماوەرێكی زۆر
ئاڵای كوردستان بەرزكراوەتەوە، هاوكات بووە لەگەڵ ڕۆژی دووشەمە ڕێكەوتی ١٧/١٢/١٩٤٥كۆماری كوردستان ئەمەش دەرخەری ئەو راستەیەیە كە، زیندوو كردنەوەی ئەو رۆژە بۆ هەمان رێكەوتی ١٧/١٢پەیوەندی بەوە نی یە كە لەورۆژە بۆ یەكەم جار بێت كورد بیری لە ئاڵای كوردستان كردبێتەوە ، چونكە پێش كوماری كوردستان
بەسەرۆكایەتی قازی محمەد ئاڵای كوردستان بەرزكراوەتەوە، دواتریش لەماوەی حوكمی كۆماردا
بۆ یەکەم جار ئاڵای کوردستان بە فەرمی و بە ناوی دەوڵەتێکی کوردستان، لە کۆماری کوردستان لە مەهاباد لەلایەن قازی محەممەد هەڵدرا، کە زۆربەی کەسایەتییە سیاسییەکانی کوردستان تێیدا بەشداربوون، لەنێویاندا مەلا مەستەفای بارزانی.
مێژوو و یاسای ئاڵای کوردستان
لە ساڵی ١٩٩٩ پەرلەمانی کوردستان بە بڕیاری ژمارە (٢٦) و دەرکردنی یاسای ژمارە (١٤)، ئاڵای هەرێمی کوردستانی بە فەرمی پەسەند کرد. دواتر پەرلەمان لە ساڵی ٢٠٠٤دا بڕیاریدا کە ڕۆژی (١٧ی کانوونی یەکەم / ١٧ی ١٢)ی هەموو ساڵێک وەک ڕۆژی ئاڵای کوردستان دیاری بکرێت. هۆکاری دیاریکردنی ئەم ڕۆژەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە لە ١٧ی ١٢ی ١٩٤٥دا، بۆ یەکەمجار لە شاری مەهاباد و پێش ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان، ئەم ئاڵایە بە فەرمی هەڵکرا. ، بەڵام لە دوای دەرچوونی یاسای ساڵی ١٩٩٩، ئاڵاکە بە شێوەیەکی فەرمی و ستاندارد جێگیر بوو. ئاڵای کوردستان لە چوار ڕەنگی (سوور، سپی، سەوز و زەرد) پێکهاتووە و خۆرێکی (٢١) تیشکی لە ناوەڕاستدایە. شایانی باسە لە ساڵانی ڕابردوودا و پێش ساڵی ٢٠٠٠، جۆر و شێوازی تیشکەکان (کورت و درێژ) لە شوێنێک بۆ شوێنێکی تر دەگۆڕا، بەڵام ئێستا هەمووان پابەندن بەو ستانداردە یاساییەی کە پەرلەمان وەک ئاڵای نەتەوەیی کورد پەسەندی کردووە. ئێستا ١٧/١٢ ساڵانە بە ڕێوڕەسمی تایبەت و بە جلوبەرگی کوردییەوە لە سەرجەم دامودەزگا و قوتابخانەکاندا ئەم ڕۆژە بەرز ڕادەگیرێت.
سروودی نیشتمانی
هاوشانی ئاڵای کوردستان، سروودی (ئەی ڕەقیب)یش وەک سروودی نیشتمانی ناسراوە. ئەم هۆنراوەیە لە ساڵی ١٩٤٠ لەلایەن شاعیری کورد (یونس ڕەئوف – دڵدار)ەوە دانراوە و بووەتە بەشێک لە کلتوور و ناسنامەی نەتەوەیی کورد. ئەم سروودە هێمای بەرخودان و مانەوەی گەلی کوردە و لە کاتی بەرزکردنەوەی ئاڵادا دەگوترێتەوە.
لیستی سەرچاوەکان
١. مێژووی ئاڵای کورد و کوردستان (د. بژار عوسمان . پ.د. ئاکۆ بورهان مەحەمەد)
٢. ئاڵای كورد و كورتە مێژوویەك – نووسینی: د. نوری تاڵەبانی
٣. مێژووی ئاڵای کوردستان – نووسینی: ڕەفیق محەمەد ساڵح
٤. بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد (The Kurdish National Movement) – نووسینی: وادیع جەوادی (Wadie Jwaideh)
٥. دۆزی کوردستان (Doza Kurdistan) – نووسینی: زینار سلۆپی (قەدری جەمیل پاشا)
٦. خۆیبون: خۆیبوون و رووداوەکانی ئاگری (١٩٢٧-١٩٣٠) – نووسینی: ڕۆهات ئەلاکۆم
٧. کورد و کوردستان – نووسینی: د. عەبدولڕەحمان قاسملوو
٨. یاداشتەکانی ئیحسان نوری پاشا
٩. یاداشتەکانی حاجی قادری لوتفی (یەکێک لە بەشداربووانی کۆماری مەهاباد).
